ಪುರುಷಸೂಕ್ತಮ್

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् | उतामृतत्वस्येशानो यद्न्नेनातिरोहति

ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದೂ, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಬರುವುದೂ ಎಲ್ಲವೂ ಪುರುಷನೇ. ಅವನೇ ಅಮೃತತ್ವದ ಒಡೆಯನು; ಆಹಾರದ ಮೂಲಕ ಅದು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः | पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि

ಇಷ್ಟೇ ಅವನ ಮಹಿಮೆ, ಆದರೆ ಪುರುಷನು ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡವನು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಅವನ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ; ಉಳಿದ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಇವೆ.

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः | ततो विष्वड्व्यक्रामत्साशनानशने अभि

ಆ ಪುರುಷನ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿದವು; ಅವನ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದನು, ಊಟ ಮಾಡುವದಕ್ಕೂ, ಮಾಡುವದಿಲ್ಲದಕ್ಕೂ.

तस्माद्विराळजायत विराजो अधिपूरुषः | स जातो अत्यरिच्यत पश्चाभ्दूमिमथो पुरः

ಆ ಪುರುಷನಿಂದ ವಿರಾಜ್ ಎಂಬುದು ಹುಟ್ಟಿತು; ವಿರಾಜ್ನಿಂದ ಮೊದಲ ಪುರುಷನು ಉದಯವಾಯಿತು. ಅವನು ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ, ನೀರಿನ ಹಿಂದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಎರಡೂ ಕಡೆ ತನ್ನನ್ನು ಹರಡಿಕೊಂಡನು.

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत | वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धवि:

ಆ ಪುರುಷನನ್ನು ಹೋಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ವಸಂತ ಋತು ತುಪ್ಪವಾಗಿ, ಗ್ರೀಷ್ಮ ಕಾಲವು ಹೋಮದ ಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದ್ದು, ಶರದ್ ಋತು ಹೋಮದ ಬಲಿಯಾಗಿ ಆಯಿತು.

तं यज्ञं बहिर्षि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः | तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये

ಆ ಮೊದಲ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುರುಷನನ್ನು, ಯಜ್ಞದ ಹೂವಿನ ಮೇಲೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಕೂಡ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् | पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये

ಆ ಸಮರ್ಪಿತ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತುಪ್ಪವು ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಆಕಾಶದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಕಾಡಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे | छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत

ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಅರ್ಪಣೆಯಾದಾಗ, ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಅದರಿಂದಲೇ ಛಂದಸ್ಸುಗಳೂ ಉಂಟಾದವು.

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः | गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः

ಅದರಿಂದ ಕುದುರೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು, ಎರಡು ಹಲ್ಲು ಸಾಲುಗಳಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕೂಡ ಜನಿಸಿದವು. ಅದರಿಂದಲೇ ಹಸುಗಳು, ಮೇಣುಗಳು ಮತ್ತು ಕುರಿಗಳು ಜನಿಸಿದವು.

यत्पुरुषं व्यदधु: कतिधा व्यकल्पयन् | मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरु पादा उच्येते

ಆ ಪುರುಷನನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿದಾಗ, ಎಷ್ಟು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿದರು? ಅವನ ಬಾಯೇನು, ಅವನ ಕೈಗಳು ಯಾವವು, ಅವನ ತೊಡೆಯೆಂದರೆ ಯಾವದು, ಕಾಲುಗಳು ಯಾವುವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः | ऊरुतदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत

ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹುಟ್ಟಿದರು, ಕೈಗಳಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ತೊಡೆಯಿಂದ ವೈಶ್ಯರು, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಶೂದ್ರರು ಜನಿಸಿದರು.

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो: सूर्यो अजायत | मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत

ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅವನ ಕಣ್ನಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯವಾಯಿತು. ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯು ಬಂದರು; ಅವನ ಉಸಿರಿನಿಂದ ವಾಯುವು ಹುಟ್ಟಿತು.

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्षणो द्यौ: समवर्तत | पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँअकल्पयन्

ಅವನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಮಧ್ಯಾಕಾಶವು ಉಂಟಾಯಿತು; ಅವನ ತಲೆಯಿಂದ ಆಕಾಶವು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಅವನ ಕಾಲಿನಿಂದ ಭೂಮಿ ಹುಟ್ಟಿತು; ಅವನ ಕಿವಿಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಉಂಟಾದವು—ಹೀಗೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रि: सप्त समिधः कृता: | देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्

ಅವನಿಗೆ ಏಳು ಸುತ್ತುಗಳಿದ್ದವು, ಮೂರು ಬಾರಿ ಏಳು ಸಮಿಧಗಳನ್ನು ಹಾಕಿದರು. ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುವಾಗ, ಪುರುಷನನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಪಶುವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದರು.

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् | ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्या: सन्ति देवा:

ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದರು; ಅವುಗಳೇ ಮೊದಲ ಧರ್ಮಗಳು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಆಕಾಶದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಪುರಾತನ ಸಾಧ್ಯ ದೇವತೆಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.