પુરુષસૂક્તમ્

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् | उतामृतत्वस्येशानो यद्न्नेनातिरोहति

આ આખું જગત પુરુષ જ છે — જે કશું બન્યું છે અને જે બનવાનું છે, બધું. એ અમરત્વનો સ્વામી છે અને ભોજનથી એ વધે છે.

एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः | पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि

એની મહિમા એટલી છે, છતાં પુરુષ એથી પણ મોટો છે. સર્વ જીવ માત્ર એના ચોથા ભાગ છે, અને એના ત્રણ ભાગ તો સ્વર્ગમાં અમર છે.

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः | ततो विष्वड्व्यक्रामत्साशनानशने अभि

પુરુષના ત્રણ ભાગ ઉપર ઉઠી ગયા; એનો એક ભાગ ફરીથી અહીં રહ્યો. એમાંથી એ સર્વ દિશામાં ફેલાયો — જે ખાય છે અને જે નથી ખાતું, તેમાં પણ.

तस्माद्विराळजायत विराजो अधिपूरुषः | स जातो अत्यरिच्यत पश्चाभ्दूमिमथो पुरः

એમાંથી વિરાજ જન્મ્યો; વિરાજમાંથી પ્રાચીન પુરુષ પ્રગટ થયો. એ જન્મ્યા પછી, પાણીની પાછળ અને આગળ બંને તરફ એ વિસ્તર્યો.

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत | वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धवि:

દેવતાઓએ પુરુષને હવન તરીકે રાખીને યજ્ઞ કર્યો. વસંત ઋતુ ઘી બની, ઉનાળો લાકડું થયો અને શરદ ઋતુ હવન સામગ્રી બની.

तं यज्ञं बहिर्षि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः | तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये

એ યજ્ઞને, એટલે કે પહેલો જન્મેલો પુરુષ, યજ્ઞકુંડની ઘાસ પર છાંટ્યો. એ યજ્ઞથી દેવતાઓ, સાધ્ય અને ઋષિઓએ યજ્ઞ કર્યો.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् | पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये

એ સર્વહૂત યજ્ઞમાંથી ભેગું કરેલું ઘી ઉત્પન્ન થયું. એણે પશુઓની રચના કરી — હવામાં ઊડતા, જંગલમાં રહેતા અને ગામમાં વસતા બધા પ્રાણીઓ બનાવ્યા.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे | छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत

એ યજ્ઞમાંથી, જેમાં બધું અર્પણ થયું, ત્યાંથી ઋગ્વેદ, સામવેદ અને યજુરવેદ જન્મ્યા; એમાંથી છંદો પણ પેદા થયા.

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः | गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः

એમાંથી ઘોડા અને બે પંક્તિ દાંતવાળા બધા પ્રાણી જન્મ્યા; એમાંથી ગાયો પેદા થઈ, અને એમાંથી બકરા તથા ધોળા પણ થયા.

यत्पुरुषं व्यदधु: कतिधा व्यकल्पयन् | मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरु पादा उच्येते

જ્યારે પુરુષને વિભાજિત કર્યો, ત્યારે કેટલાં ભાગમાં વહેંચાયો? તેનો મોં શું હતું, હાથ કોણ હતા, જાંઘો અને પગ કયા કહેવાયા?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः | ऊरुतदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत

એના મોંમાંથી બ્રાહ્મણ થયો; એના હાથમાંથી રાજન્ય પેદા થયો; એના જાંઘમાંથી વૈશ્ય થયો અને એના પગમાંથી શૂદ્ર જન્મ્યો.

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो: सूर्यो अजायत | मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत

પુરૂષના મનમાંથી ચાંદ્રમા જન્મ્યો, તેની આંખમાંથી સૂર્ય ઉત્પન્ન થયો. તેના મોઢામાંથી ઇન્દ્ર અને અગ્નિ જન્મ્યા, અને તેના શ્વાસમાંથી વાયુ પેદા થયો.

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्षणो द्यौ: समवर्तत | पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँअकल्पयन्

પુરૂષની નાભિમાંથી આકાશ ઊભું થયું, તેના માથામાંથી સ્વર્ગ ફેલાયો. તેના પગમાંથી ધરતી ઉત્પન્ન થઈ, અને તેના કાનમાંથી દિશાઓ સર્જાઈ — આ રીતે દુનિયાઓ રચાઈ.

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रि: सप्त समिधः कृता: | देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्

પુરૂષની આસપાસ સાત લાકડાંઓ ગોઠવવામાં આવ્યા, અને ત્રણ વખત સાત સમિદ્ધો તૈયાર કરવામાં આવી. દેવતાઓએ યજ્ઞ કરતા પુરૂષને યજ્ઞપશુ તરીકે બાંધ્યો.

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् | ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्या: सन्ति देवा:

દેવતાઓએ યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞને અર્પણ કર્યો; એ પ્રથમ ધાર્મિક ક્રિયાઓ હતી. એ મહાન લોકો સ્વર્ગીય ઊંચાઈએ પહોંચ્યા, જ્યાં પ્રાચીન સાધ્ય દેવતાઓ વસે છે.