श्रीगणेशसहस्रनामस्तोत्रम्

बृहद्धस्तधृताशेषायुधनिर्जितदानवः । स्फुरत्सिन्दूरवदनः स्फुरत्तेजोऽग्निलोचनः

ज्याच्या मोठ्या हातात सर्व शस्त्रं आहेत आणि ज्याने दैत्यांना जिंकले आहे, ज्याचे तोंड सिंदूराने उजळले आहे आणि ज्याच्या डोळ्यांत अग्नीप्रमाणे तेज चमकत आहे.

उद्दीपितमणिस्फूर्जन्नूपुरध्वनिनादितः । चलत्तोयप्रवाहाढ्यनदीजलकणाकुलः

ज्याच्या पायातील झळाळत्या रत्नांनी सजवलेल्या नूपुरांच्या मंजुळ आवाजाने सारा परिसर निनादित होतो, आणि जो वेगाने वाहणाऱ्या नद्या व असंख्य पाण्याच्या थेंबांनी वेढलेला आहे.

भ्रमत्कुञ्जरसङ्घातवन्दिताङ्घ्रिसरोरुहः । ब्रह्माच्युतमहारुद्रपुरःसरसुरार्चितः

भटकणाऱ्या हत्तींच्या झुंडी ज्या चरणकमळांना वंदन करतात, आणि ब्रह्मा, अच्युत, महा रुद्र व इतर श्रेष्ठ देवताही ज्या चरणांची पूजा करतात, तेच चरण त्याचे आहेत.

अशेषशेषप्रभृतिव्यालजालोपसेवितः । गूर्जत्पञ्चाननारावप्राप्ताकाशधरातलः

शेष व इतर सर्व प्रकारच्या नागांनी ज्याची सेवा केली आहे, आणि पाच तोंड असलेल्या सिंहांचा गडगडाट पर्वतांच्या शिखरांपर्यंत पोहोचतो, तोच तो आहे.

हाहाहूहूकृतात्युग्रसुरविभ्रान्तमानसः । पञ्चाशद्वर्णबीजाढ्यमन्त्रमन्त्रितविग्रहः

'हा हा' आणि 'हू हू' असे प्रचंड आवाज करणाऱ्या देवांच्या गर्जनेमुळे ज्याचे मन क्षणभर गोंधळते, आणि ज्याचे रूप पन्नास बीजाक्षरांनी व मंत्रांनी समर्थित आहे, तोच तो आहे.

वेदान्तशास्त्रपीयूषधाराप्लावितभूतलः । शङ्खध्वनिसमाक्रान्तपातालादिनभस्तलः

वेदांतशास्त्राच्या अमृतसरीखा प्रवाह ज्या पृथ्वीला न्हालून टाकतो, आणि शंखाचा आवाज पाताळापासून आकाशापर्यंत सर्वत्र पसरतो, तोच तो आहे.

चिन्तामणिर्महामल्लो भल्लहस्तो बलिः कलिः । कृतत्रेतायुगोल्लासभासमानजगत्त्रयः

तो इच्छित वस्तू देणारा रत्न आहे, महान पैलवान आहे, त्याच्या हातात भाला आहे, तो बलवान आणि विजयी आहे; कृतयुग आणि त्रेतायुग यांच्या तेजाने तो त्रिलोकात प्रकाशमान होतो.

द्वापरः परलोकैककर्मध्वान्तसुधाकरः । सुधासिक्तवपुर्व्याप्तब्रह्माण्डादिकटाहकः

तो द्वापरयुग आहे, परलोकाचा एकमेव स्वामी आहे, कर्माच्या अंधाराला दूर करणारा चंद्रप्रकाश आहे; त्याचे रूप अमृताने स्नान केलेले आहे, आणि तो संपूर्ण ब्रह्मांडात व्यापलेला आहे.

अकारादिक्षकारान्तवर्णपङ्क्तिसमुज्ज्वलः । अकाराकारप्रोद्गीततारनादनिनादितः

तो 'अ' पासून 'क्ष' पर्यंतच्या सर्व अक्षरांच्या ओळीने उजळलेला आहे; 'अ' आणि 'आ' या स्वरांनी गाण्यात येणाऱ्या तारस्वरांच्या निनादाने तो निनादित आहे.

इकारेकारमन्त्राढ्यमालाभ्रमणलालसः । उकारोकारप्रोद्गारिघोरनागोपवीतकः

तो 'इ' आणि 'ए' या मंत्रांच्या माळेत रमणारा आहे, त्या मंत्रांना आनंदाने गुंफतो; 'उ' आणि 'ओ' या उच्चारांतून प्रकट होणारा, भीषण नागाचा उपवीत म्हणून धारण करणारा आहे.

ऋवर्णाङ्कितॠकारपद्मद्वयसमुज्ज्वलः । लृकारयुतलॄकारशङ्खपूर्णदिगन्तरः

‘ऋ’ या अक्षराने शोभलेला, ‘ॠ’ या दोन कमळासारख्या अक्षरांनी उजळलेला, ‘ऌ’ या अक्षरासोबत एकरूप, आणि ‘ॡ’ या शंखासारख्या ध्वनीने सर्व दिशांना भरून टाकणारा तो आहे.

एकारैकारगिरिजास्तनपानविचक्षणः । ओकारौकारविश्वादिकृतसृष्टिक्रमालसः

‘ए’ आणि ‘ऐ’ या अक्षरांनी दर्शविलेल्या गिरिजेच्या स्तनातील दूध पिण्यात कुशल, आणि ‘ओ’ व ‘औ’ या विश्वमूल अक्षरांनी सुरू होणाऱ्या सृष्टीच्या क्रमात निवांत असणारा तो आहे.

अंअःवर्णावलीव्याप्तपादादिशीर्षमण्डलः । कर्णतालकृतात्युच्चैर्वायुवीजितनिर्जरः

‘अं’ पासून ‘अः’ पर्यंतच्या अक्षरांनी त्याचे पाय, डोके आणि सर्व अंग व्यापलेले आहेत; त्याच्या कानात आणि तालूमध्ये प्रचंड वाऱ्याचा गडद आवाज भरलेला असून, तो देवांनाही मागे टाकतो.

खगेशध्वजरत्नाङ्ककिरीटारुणपादकः । गर्विताशेषगन्धर्वगीततत्परश्रोत्रकः

पक्षीराजाच्या ध्वजाने, रत्नजडित मुकुटाने आणि अरुण पावलांनी शोभलेला, आणि गर्विष्ठ सर्व गंधर्व गात असलेल्या गीतांमध्येच त्याचे कान रमलेले आहेत.

घनवाहनवागीशपुरःसरसुरार्चितः । ङवर्णामृतधाराढ्यशोभमानैकदन्तकः

घनासारखा गडगडणारा, वाणीच्या नगरीत देव आणि ऋषी यांच्याकडून पूजिला जाणारा, 'ङ' या अक्षराच्या अमृतधारेने उजळलेला, तेजस्वी एकदंत असा तो गणेश आहे.

चन्द्रकुङ्कुमजम्बाललिप्तसुन्दरविग्रहः । छत्रचामररत्नाढ्यमुकुटालङ्कृताननः

चंदन, कुंकू आणि जांभळाच्या फळाचा रंग लावलेली सुंदर मूर्ती, रत्नजडित मुकुटाने आणि छत्र, चामर यांच्या शोभेने सजलेला त्याचा मुख आहे.

जटाबद्धमहानर्घमणिपङ्क्तिविराजितः । झाङ्कारिमधुपव्रातगाननादनिनादितः

त्याच्या जटांमध्ये अनमोल रत्नांच्या रांगा झळकत आहेत, आणि मधमाशांच्या गाण्याने, त्यांच्या गुंजारवाने तो सतत निनादित असतो.

ञवर्णकृतसंहारदैत्यासृक्पूर्णमुद्गरः । टङ्कारुकफलास्वादवेपिताशेषमूर्धजः

'ञ' या अक्षराच्या सामर्थ्याने दैत्यांचा संहार करून त्यांच्या रक्ताने माखलेला गदा त्याच्या हाती आहे; 'टं' या अक्षराच्या फळाचा स्वाद घेताच त्याचे सर्व केस रोमांचित होतात.

ठकाराढ्यडकाराङ्कढकारानन्दतोषितः । णवर्णामृतपीयूषधाराधरसुधाधरः

‘ठ’, ‘ढ’, ‘ड’, ‘ढ’ या अक्षरांनी आनंदी होणारा, आणि नव अक्षरांमधील अमृतासारख्या गोडतेचा स्रोत असणारा तो आहे.

ताम्रसिन्दूरपुञ्जाढ्यललाटफलकच्छविः । थकारधनपङ्क्त्याढ्यसन्तोषितद्विजव्रजः

त्याचे कपाळ तांबड्या कुंकवाच्या तेजाने उजळलेले आहे; ‘थ’ या अक्षराच्या संपत्तीमुळे तो ब्राह्मणांच्या समूहाला आनंद देतो.

दयामयहृदम्भोजधृतत्रैलोक्यमण्डलः । धनदादिमहायक्षसंसेवितपदाम्बुजः

त्याच्या दयाळू हृदयातील कमळात तो त्रैलोक्याला धरून ठेवतो; कुबेरासारख्या मोठ्या यक्षांनी त्याचे पाय कमळ नेहमी सेविले जातात.

नमिताशेषदेवौघकिरीटमणिरञ्जितः । परवर्गापवर्गादिमार्गच्छेदनदक्षकः

सर्व देवांनी वाकून घातलेल्या मुकुटातील रत्नांनी तो शोभून दिसतो; वर आणि अधः मार्ग छाटण्यात तो कुशल आहे.

फणिचक्रसमाक्रान्तगलमण्डलमण्डितः । बद्धभ्रूयुगभीमोग्रसन्तर्जितसुरासुरः

फणांचा मंडळ गळ्यात घातलेला, त्याने आपली भुवई जुळवून भीषणपणे देवांना आणि दानवांना घाबरवले आहे.

भवानीहृदयानन्दवर्धनैकनिशाकरः । मदिराकलशस्फीतकरालैककराम्बुजः

भवानीच्या हृदयातील आनंद वाढवणारा तो एकमेव चंद्र आहे; त्याचा एक हात मद्याने भरलेल्या कलशासारखा फुललेला आहे.

यज्ञान्तरायसङ्घातघातसज्जीकृतायुधः । रत्नाकरसुताकान्तकान्तिकीर्तिविवर्धनः

यज्ञातील अडथळ्यांचे समूह नष्ट करण्यासाठी तो नेहमीच सज्ज आहे; समुद्रकन्येचा प्रियकर असलेल्या त्याची तेज आणि कीर्ती वाढवतो.

लम्बोदरमहाभीमवपुर्दीनीकृतासुरः । वरुणादिदिगीशानरचितार्चनचर्चितः

मोठे आणि भयंकर शरीर, मोठे पोट असलेला तो दानवांना लहान करून टाकतो; वरुण आणि इतर दिशांचे अधिपती त्याची भक्तीपूर्वक पूजा करतात.

शङ्करैकप्रियप्रेमनयनानन्दवर्धनः । षोडशस्वरितालापगीतगानविचक्षणः

शंकरांच्या एकट्या आवडीच्या प्रेमळ नजरेने आनंद वाढवणारा, सोळा स्वर आणि तालांमध्ये गाणं गाण्यात कुशल असणारा.

समस्तदुर्गतिसरिन्नाथोत्तारणकोडुपः । हरादिब्रह्मवैकुण्ठब्रह्मगीतादिपाठकः

सर्व दुर्दैवाच्या प्रवाहातून सर्वांना तारून नेणारा बलाढ्य होडीसारखा, हरासह ब्रह्मा, वैकुंठ यांच्यापासून सुरू होणारी स्तोत्रं पठण करणारा.

क्षमापूरितहृत्पद्मसंरक्षितचराचरः । ताराङ्कमन्त्रवर्णैकविग्रहोज्ज्वलविग्रहः

क्षमेने भरलेल्या हृदयकमळाचा, सर्व चराचरांचे रक्षण करणारा, तारामंत्राच्या अक्षरांनीच बनलेला तेजस्वी रूप असणारा.