श्रीगणेशसहस्रनामस्तोत्रम्

दर्शादर्शो दर्शनश्च वानप्रस्थो मुनीश्वरः । मौनी मधुरवाङ्मूलं मूर्तिमान् मेघवाहनः

तो अमावास्या आणि पौर्णिमा आहे, तो दर्शन आणि द्रष्टा आहे, वनात राहणारा, ऋषींचा स्वामी, मौन धारण करणारा, त्याची वाणी मधुर आहे, सर्व शब्दांचा मूळ आहे, साकार आहे आणि त्याचे वाहन मेघ आहे.

महागजो जितक्रोधो जितशत्रुर्जयाश्रयः । रौद्रो रुद्रप्रियो रुक्मो रुद्रपुत्रोऽघतापनः

तो महान हत्ती आहे, क्रोधावर विजय मिळवणारा, शत्रूंना जिंकणारा, विजयाचा आधार, रौद्र, रुद्राला प्रिय, सुवर्णासारखा तेजस्वी, रुद्राचा पुत्र आणि पापांचा नाश करणारा आहे.

भवप्रियो भवानीष्टो भारभृद्भूतभावनः । गान्धर्वकुशलोऽकुण्ठो वैकुण्ठो विष्णुसेवितः

तो भवाला प्रिय आहे, भवानीचा आवडता आहे, भार वाहणारा, सर्व जीवांची निर्मिती करणारा, गंधर्वकलेत निपुण, कोणतीही अडथळा न येणारा, वैकुंठ, आणि विष्णूने सेवा केलेला आहे.

वृत्रहा विघ्नहा सीरः समस्तदुरितापहः । मञ्जुलो मार्जनो मत्तो दुर्गापुत्रो दुरालसः

तो वृत्राचा संहार करणारा, विघ्नांचा नाश करणारा, बलवान, सर्व दुःखांचा नाश करणारा, मनमोहक, शुद्ध करणारा, मदमस्त, दुर्गेचा पुत्र आणि कधीही आळशी नसणारा आहे.

अनन्तचित्सुधाधारो वीरो वीर्यैकसाधकः । भास्वन्मुकुटमाणिक्यः कूजत्किङ्किणिजालकः

अनंत चैतन्याचा अमृतसरीखा प्रवाह ज्याच्यात आहे, तो खरा वीर आहे, पराक्रम साध्य करणारा एकमेव तोच आहे. त्याच्या तेजस्वी मुकुटात सुंदर रत्नं चमकत आहेत आणि त्याच्या भोवती किंकिण्यांचा मंजुळ गजर सतत घुमतो.

शुण्डाधारी तुण्डचलः कुण्डली मुण्डमालकः । पद्माक्षः पद्महस्तश्च ९०० पद्मनाभसमर्चितः

त्याच्या सोंडेवर तो शोभतो, त्याचा तोंड हलताना दिसतो, तो वेटोळे घालून बसलेला आहे, मानेला कवटींची माळ घातली आहे. त्याच्या डोळ्यांना कमळासारखी शोभा आहे, हातात कमळ आहे आणि पद्मनाभ त्याची भक्तीभावाने पूजा करतो.

उद्गीथो नरदन्ताढ्यमालाभूषणभूषितः । नारदो वारणो लोलश्रवणः शूर्पकश्रवाः

त्याची स्तुती गाण्यात होते, माणसांच्या दातांची माळ त्याने घातली आहे, विविध अलंकारांनी तो सजलेला आहे. तो नारद आहे, हत्तीप्रमाणे विशाल आहे, त्याची कानं नेहमी हलती राहतात आणि सुपासारखी मोठी आहेत.

बृहदुल्लासनासाढ्यव्याप्तत्रैलोक्यमण्डलः । इलामण्डलसम्भ्रान्तकृतानुग्रहजीवकः

जो मोठ्या आनंदात आसनस्थ असलेल्या भक्तांना प्राप्त होतो, तो संपूर्ण त्रैलोक्य व्यापून आहे. पृथ्वीच्या क्षेत्रात गोंधळलेल्या जीवांवर कृपा करून त्यांना जीवन देणारा तोच आहे.

बृहत्कर्णाञ्चलोद्भूतवायुवीजितदिक्तटः । बृहदास्यरवाक्रान्तभीमब्रह्माण्डभाण्डकः

ज्याच्या मोठ्या कानांच्या टोकांमधून उठणाऱ्या वाऱ्यांनी सर्व दिशांना जिंकले आहे, आणि ज्याच्या मोठ्या तोंडातून उमटणारा गजर या विश्वाच्या भयंकर कवचालाही हादरवतो.

बृहत्पादसमाक्रान्तसप्तपातालवेपितः । बृहद्दन्तकृतात्युग्ररणानन्दरसालसः

ज्याच्या विशाल पायांनी सातही पाताळे पायाखाली घेतली आहेत आणि ती थरथर कापतात, आणि ज्याच्या मोठ्या दातांतून युद्धाची प्रचंड आनंदाची लहर ओसंडून वाहते.

बृहद्धस्तधृताशेषायुधनिर्जितदानवः । स्फुरत्सिन्दूरवदनः स्फुरत्तेजोऽग्निलोचनः

ज्याच्या मोठ्या हातात सर्व शस्त्रं आहेत आणि ज्याने दैत्यांना जिंकले आहे, ज्याचे तोंड सिंदूराने उजळले आहे आणि ज्याच्या डोळ्यांत अग्नीप्रमाणे तेज चमकत आहे.

उद्दीपितमणिस्फूर्जन्नूपुरध्वनिनादितः । चलत्तोयप्रवाहाढ्यनदीजलकणाकुलः

ज्याच्या पायातील झळाळत्या रत्नांनी सजवलेल्या नूपुरांच्या मंजुळ आवाजाने सारा परिसर निनादित होतो, आणि जो वेगाने वाहणाऱ्या नद्या व असंख्य पाण्याच्या थेंबांनी वेढलेला आहे.

भ्रमत्कुञ्जरसङ्घातवन्दिताङ्घ्रिसरोरुहः । ब्रह्माच्युतमहारुद्रपुरःसरसुरार्चितः

भटकणाऱ्या हत्तींच्या झुंडी ज्या चरणकमळांना वंदन करतात, आणि ब्रह्मा, अच्युत, महा रुद्र व इतर श्रेष्ठ देवताही ज्या चरणांची पूजा करतात, तेच चरण त्याचे आहेत.

अशेषशेषप्रभृतिव्यालजालोपसेवितः । गूर्जत्पञ्चाननारावप्राप्ताकाशधरातलः

शेष व इतर सर्व प्रकारच्या नागांनी ज्याची सेवा केली आहे, आणि पाच तोंड असलेल्या सिंहांचा गडगडाट पर्वतांच्या शिखरांपर्यंत पोहोचतो, तोच तो आहे.

हाहाहूहूकृतात्युग्रसुरविभ्रान्तमानसः । पञ्चाशद्वर्णबीजाढ्यमन्त्रमन्त्रितविग्रहः

'हा हा' आणि 'हू हू' असे प्रचंड आवाज करणाऱ्या देवांच्या गर्जनेमुळे ज्याचे मन क्षणभर गोंधळते, आणि ज्याचे रूप पन्नास बीजाक्षरांनी व मंत्रांनी समर्थित आहे, तोच तो आहे.

वेदान्तशास्त्रपीयूषधाराप्लावितभूतलः । शङ्खध्वनिसमाक्रान्तपातालादिनभस्तलः

वेदांतशास्त्राच्या अमृतसरीखा प्रवाह ज्या पृथ्वीला न्हालून टाकतो, आणि शंखाचा आवाज पाताळापासून आकाशापर्यंत सर्वत्र पसरतो, तोच तो आहे.

चिन्तामणिर्महामल्लो भल्लहस्तो बलिः कलिः । कृतत्रेतायुगोल्लासभासमानजगत्त्रयः

तो इच्छित वस्तू देणारा रत्न आहे, महान पैलवान आहे, त्याच्या हातात भाला आहे, तो बलवान आणि विजयी आहे; कृतयुग आणि त्रेतायुग यांच्या तेजाने तो त्रिलोकात प्रकाशमान होतो.

द्वापरः परलोकैककर्मध्वान्तसुधाकरः । सुधासिक्तवपुर्व्याप्तब्रह्माण्डादिकटाहकः

तो द्वापरयुग आहे, परलोकाचा एकमेव स्वामी आहे, कर्माच्या अंधाराला दूर करणारा चंद्रप्रकाश आहे; त्याचे रूप अमृताने स्नान केलेले आहे, आणि तो संपूर्ण ब्रह्मांडात व्यापलेला आहे.

अकारादिक्षकारान्तवर्णपङ्क्तिसमुज्ज्वलः । अकाराकारप्रोद्गीततारनादनिनादितः

तो 'अ' पासून 'क्ष' पर्यंतच्या सर्व अक्षरांच्या ओळीने उजळलेला आहे; 'अ' आणि 'आ' या स्वरांनी गाण्यात येणाऱ्या तारस्वरांच्या निनादाने तो निनादित आहे.

इकारेकारमन्त्राढ्यमालाभ्रमणलालसः । उकारोकारप्रोद्गारिघोरनागोपवीतकः

तो 'इ' आणि 'ए' या मंत्रांच्या माळेत रमणारा आहे, त्या मंत्रांना आनंदाने गुंफतो; 'उ' आणि 'ओ' या उच्चारांतून प्रकट होणारा, भीषण नागाचा उपवीत म्हणून धारण करणारा आहे.

ऋवर्णाङ्कितॠकारपद्मद्वयसमुज्ज्वलः । लृकारयुतलॄकारशङ्खपूर्णदिगन्तरः

‘ऋ’ या अक्षराने शोभलेला, ‘ॠ’ या दोन कमळासारख्या अक्षरांनी उजळलेला, ‘ऌ’ या अक्षरासोबत एकरूप, आणि ‘ॡ’ या शंखासारख्या ध्वनीने सर्व दिशांना भरून टाकणारा तो आहे.

एकारैकारगिरिजास्तनपानविचक्षणः । ओकारौकारविश्वादिकृतसृष्टिक्रमालसः

‘ए’ आणि ‘ऐ’ या अक्षरांनी दर्शविलेल्या गिरिजेच्या स्तनातील दूध पिण्यात कुशल, आणि ‘ओ’ व ‘औ’ या विश्वमूल अक्षरांनी सुरू होणाऱ्या सृष्टीच्या क्रमात निवांत असणारा तो आहे.

अंअःवर्णावलीव्याप्तपादादिशीर्षमण्डलः । कर्णतालकृतात्युच्चैर्वायुवीजितनिर्जरः

‘अं’ पासून ‘अः’ पर्यंतच्या अक्षरांनी त्याचे पाय, डोके आणि सर्व अंग व्यापलेले आहेत; त्याच्या कानात आणि तालूमध्ये प्रचंड वाऱ्याचा गडद आवाज भरलेला असून, तो देवांनाही मागे टाकतो.

खगेशध्वजरत्नाङ्ककिरीटारुणपादकः । गर्विताशेषगन्धर्वगीततत्परश्रोत्रकः

पक्षीराजाच्या ध्वजाने, रत्नजडित मुकुटाने आणि अरुण पावलांनी शोभलेला, आणि गर्विष्ठ सर्व गंधर्व गात असलेल्या गीतांमध्येच त्याचे कान रमलेले आहेत.

घनवाहनवागीशपुरःसरसुरार्चितः । ङवर्णामृतधाराढ्यशोभमानैकदन्तकः

घनासारखा गडगडणारा, वाणीच्या नगरीत देव आणि ऋषी यांच्याकडून पूजिला जाणारा, 'ङ' या अक्षराच्या अमृतधारेने उजळलेला, तेजस्वी एकदंत असा तो गणेश आहे.

चन्द्रकुङ्कुमजम्बाललिप्तसुन्दरविग्रहः । छत्रचामररत्नाढ्यमुकुटालङ्कृताननः

चंदन, कुंकू आणि जांभळाच्या फळाचा रंग लावलेली सुंदर मूर्ती, रत्नजडित मुकुटाने आणि छत्र, चामर यांच्या शोभेने सजलेला त्याचा मुख आहे.

जटाबद्धमहानर्घमणिपङ्क्तिविराजितः । झाङ्कारिमधुपव्रातगाननादनिनादितः

त्याच्या जटांमध्ये अनमोल रत्नांच्या रांगा झळकत आहेत, आणि मधमाशांच्या गाण्याने, त्यांच्या गुंजारवाने तो सतत निनादित असतो.

ञवर्णकृतसंहारदैत्यासृक्पूर्णमुद्गरः । टङ्कारुकफलास्वादवेपिताशेषमूर्धजः

'ञ' या अक्षराच्या सामर्थ्याने दैत्यांचा संहार करून त्यांच्या रक्ताने माखलेला गदा त्याच्या हाती आहे; 'टं' या अक्षराच्या फळाचा स्वाद घेताच त्याचे सर्व केस रोमांचित होतात.

ठकाराढ्यडकाराङ्कढकारानन्दतोषितः । णवर्णामृतपीयूषधाराधरसुधाधरः

‘ठ’, ‘ढ’, ‘ड’, ‘ढ’ या अक्षरांनी आनंदी होणारा, आणि नव अक्षरांमधील अमृतासारख्या गोडतेचा स्रोत असणारा तो आहे.