શ્રીગણેશસહસ્રનામસ્તોત્રમ્

દર્શાદર્શો દર્શનશ્ચ વાનપ્રસ્થો મુનીશ્વરઃ । મૌની મધુરવાઙ્મૂલં મૂર્તિમાન્ મેઘવાહનઃ

દર્શ અને અમાવસ્યા, પૂર્ણિમા અને દર્શન, વનવાસી, મુનિઓના સ્વામી, મૌન રહેતા, મીઠા બોલનાર, બધાં શબ્દોનું મૂળ, સ્વરૂપ ધરાવનાર અને મેઘ પર સવાર એવા છે.

મહાગજો જિતક્રોધો જિતશત્રુર્જયાશ્રયઃ । રૌદ્રો રુદ્રપ્રિયો રુક્મો રુદ્રપુત્રોઽઘતાપનઃ

મહાન હાથી, ક્રોધને જીતનાર, દુશ્મનોને હરાવનાર, વિજયનો આધાર, ઉગ્ર સ્વરૂપ, રુદ્રને પ્રિય, સુવર્ણમય, રુદ્રના પુત્ર અને પાપનો નાશક છે.

ભવપ્રિયો ભવાનીષ્ટો ભારભૃદ્ભૂતભાવનઃ । ગાન્ધર્વકુશલોઽકુણ્ઠો વૈકુણ્ઠો વિષ્ણુસેવિતઃ

ભવને પ્રિય, ભવાનીના મનપસંદ, ભાર વહન કરનાર, સર્વ જીવોની રચના કરનાર, ગાંધર્વ કળામાં નિપુણ, અવરોધ વિનાના, વૈકુંઠ અને વિષ્ણુ દ્વારા સેવા પામનાર છે.

વૃત્રહા વિઘ્નહા સીરઃ સમસ્તદુરિતાપહઃ । મઞ્જુલો માર્જનો મત્તો દુર્ગાપુત્રો દુરાલસઃ

વૃત્રનો સંહાર કરનાર, વિઘ્નોનો નાશક, બળવાન, બધાં દુઃખો દૂર કરનાર, મોહક, શુદ્ધિ લાવનાર, ઉલ્લાસિત, દુર્ગાના પુત્ર અને ક્યારેય આળસ ન કરનાર છે.

અનન્તચિત્સુધાધારો વીરો વીર્યૈકસાધકઃ । ભાસ્વન્મુકુટમાણિક્યઃ કૂજત્કિઙ્કિણિજાલકઃ

અનંત ચેતનાનું અમૃત જેવું પ્રવાહ છે, તે પરાક્રમી છે અને એકલાએ શૂરવીરતા સિદ્ધ કરનાર છે. તેના તેજસ્વી મસ્તક પર રત્નો ઝગમગે છે અને આસપાસ નાના ઘંટડીઓની મીઠી ઝણકાર છે.

શુણ્ડાધારી તુણ્ડચલઃ કુણ્ડલી મુણ્ડમાલકઃ । પદ્માક્ષઃ પદ્મહસ્તશ્ચ ૯૦૦ પદ્મનાભસમર્ચિતઃ

તે સુંડ ધારણ કરનાર છે, તેની સુંડ હલનચલન કરતી રહે છે, તે વળાંક ધરાવનાર છે અને ખોપરાંની માળા પહેરેલી છે. તેની આંખો કમળ જેવી છે, હાથમાં કમળ છે અને પદ્મનાભ દ્વારા પૂજાય છે.

ઉદ્ગીથો નરદન્તાઢ્યમાલાભૂષણભૂષિતઃ । નારદો વારણો લોલશ્રવણઃ શૂર્પકશ્રવાઃ

તે સ્તુતિઓમાં ગવાય છે, માનવ દાંતની માળા અને અનેક આભૂષણોથી શોભાયમાન છે. તે નારદ છે, હાથી જેવો છે, તેની કાન હંમેશાં હલનચલન કરતી રહે છે અને વણાવવાની છણી જેવી વિશાળ છે.

બૃહદુલ્લાસનાસાઢ્યવ્યાપ્તત્રૈલોક્યમણ્ડલઃ । ઇલામણ્ડલસમ્ભ્રાન્તકૃતાનુગ્રહજીવકઃ

જે મહાન આનંદમાં બેઠેલા ભક્તો માટે પ્રાપ્ત થાય છે, તે ત્રણેય લોકને વ્યાપે છે. તે ધરતી પર ભટકાતા લોકોને કૃપા આપનાર અને જીવન આપનાર છે.

બૃહત્કર્ણાઞ્ચલોદ્ભૂતવાયુવીજિતદિક્તટઃ । બૃહદાસ્યરવાક્રાન્તભીમબ્રહ્માણ્ડભાણ્ડકઃ

જેના વિશાળ કાનના છેડા એવી પવન ઊભો કરે છે કે જે દિશાઓને પણ જીતે છે, અને જેના મોટાં મોઢાંમાંથી નીકળતો ગર્જન આખા ભયાનક બ્રહ્માંડને હચમચાવી દે છે.

બૃહત્પાદસમાક્રાન્તસપ્તપાતાલવેપિતઃ । બૃહદ્દન્તકૃતાત્યુગ્રરણાનન્દરસાલસઃ

જેના વિશાળ પગ સાતેય પાતાળોને પાર કરે છે અને તેમને કંપાવી નાખે છે, અને જે પોતાના મોટા દાંતથી ભયાનક યુદ્ધમાં આનંદથી મસ્ત રહે છે.

બૃહદ્ધસ્તધૃતાશેષાયુધનિર્જિતદાનવઃ । સ્ફુરત્સિન્દૂરવદનઃ સ્ફુરત્તેજોઽગ્નિલોચનઃ

જે પોતાના વિશાળ હાથમાં સર્વ શસ્ત્રો ધારણ કરીને દાનવોને હરાવી દે છે, જેના મુખ પર લાલ સિંદૂરની કાંતિ છે અને આંખોમાં અગ્નિ જેવી તેજસ્વિતા છે.

ઉદ્દીપિતમણિસ્ફૂર્જન્નૂપુરધ્વનિનાદિતઃ । ચલત્તોયપ્રવાહાઢ્યનદીજલકણાકુલઃ

જેના પગમાં ઝગમગતા રત્નોથી ભરેલા નૂપુરની ઝણકાર સતત ગૂંજી રહી છે, અને જેની આસપાસ વહેતી નદીઓમાં સતત વહેતા પાણીના અસંખ્ય બિંદુઓથી ભરપૂર છે.

ભ્રમત્કુઞ્જરસઙ્ઘાતવન્દિતાઙ્ઘ્રિસરોરુહઃ । બ્રહ્માચ્યુતમહારુદ્રપુરઃસરસુરાર્ચિતઃ

જેના કમળ જેવા પગને ફરતા હાથીઓના ઝુંડ નમન કરે છે, અને જે બ્રહ્મા, અચ્યૂત અને મહારુદ્ર સહિત સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે.

અશેષશેષપ્રભૃતિવ્યાલજાલોપસેવિતઃ । ગૂર્જત્પઞ્ચાનનારાવપ્રાપ્તાકાશધરાતલઃ

જેને અનંત અને અન્ય બધા સાપો સેવા આપે છે, અને પાંચમુખી સિંહોની ગર્જના પર્વતોના શિખરો સુધી પહોંચે છે.

હાહાહૂહૂકૃતાત્યુગ્રસુરવિભ્રાન્તમાનસઃ । પઞ્ચાશદ્વર્ણબીજાઢ્યમન્ત્રમન્ત્રિતવિગ્રહઃ

જેના મનમાં દેવતાઓના ભયાનક 'હાહા' અને 'હૂહૂ' અવાજથી ગભરાટ થાય છે, અને જેના સ્વરૂપમાં પચાસ અક્ષરનાં બીજમંત્રોનો શક્તિભર્યો સંયોગ છે.

વેદાન્તશાસ્ત્રપીયૂષધારાપ્લાવિતભૂતલઃ । શઙ્ખધ્વનિસમાક્રાન્તપાતાલાદિનભસ્તલઃ

વેદાંતના શાસ્ત્રોના અમૃતસમાન પ્રવાહથી ધરતી ભીંજાય છે, અને શંખના નાદથી પાતાળથી લઈને આકાશ સુધીના બધા લોક ગુંજી ઉઠે છે.

ચિન્તામણિર્મહામલ્લો ભલ્લહસ્તો બલિઃ કલિઃ । કૃતત્રેતાયુગોલ્લાસભાસમાનજગત્ત્રયઃ

જેમ ચિંતામણિ મનની ઇચ્છા પૂરી કરે છે, તેમ મહાન મલ્લ, ભાલા ધરાવનાર, બલવાન અને વિજયી છે. કૃતયુગ અને ત્રેતાયુગની તેજસ્વિતા જેવી તેજથી, ત્રણેય લોકમાં પ્રકાશ ફેલાવે છે.

દ્વાપરઃ પરલોકૈકકર્મધ્વાન્તસુધાકરઃ । સુધાસિક્તવપુર્વ્યાપ્તબ્રહ્માણ્ડાદિકટાહકઃ

દ્વાપર યુગરૂપ છે, પરલોકના એકમાત્ર સ્વામી છે, કર્મના અંધકારને દૂર કરતો શીતળ ચાંદણો છે. અમૃતથી સ્નાન કરેલું તેમનું રૂપ આખા બ્રહ્માંડમાં વ્યાપેલું છે.

અકારાદિક્ષકારાન્તવર્ણપઙ્ક્તિસમુજ્જ્વલઃ । અકારાકારપ્રોદ્ગીતતારનાદનિનાદિતઃ

'અ'થી 'ક્ષ' સુધીના બધા અક્ષરોની શ્રેણીથી તેજસ્વી છે. 'અ' અને 'આ'થી ગવાયેલા સંગીતના સ્વરોમાં, ઉચ્ચતમ નાદથી ગુંજી ઉઠે છે.

ઇકારેકારમન્ત્રાઢ્યમાલાભ્રમણલાલસઃ । ઉકારોકારપ્રોદ્ગારિઘોરનાગોપવીતકઃ

'ઇ' અને 'એ'થી શરૂ થતી મંત્રમાળામાં આનંદથી રમે છે, તેને ઘુમાવે છે. 'ઉ' અને 'ઓ'ના ઉચ્ચારથી પ્રગટ થતો છે અને ભયાનક સાપને યજ્ઞોપવીત તરીકે ધારણ કરે છે.

ઋવર્ણાઙ્કિતૠકારપદ્મદ્વયસમુજ્જ્વલઃ । લૃકારયુતલૄકારશઙ્ખપૂર્ણદિગન્તરઃ

શ્રીગણેશજી 'ઋ' અક્ષરથી શોભતા છે, 'ૠ' જેવા બે કમળ જેવા અક્ષરોની કાંતિથી તેજસ્વી છે; 'લૃ' અક્ષર સાથે જોડાયેલા છે અને 'લૄ' જેવી શંખની ધ્વનિથી ચારેય દિશાઓને ગુંજાવી દે છે.

એકારૈકારગિરિજાસ્તનપાનવિચક્ષણઃ । ઓકારૌકારવિશ્વાદિકૃતસૃષ્ટિક્રમાલસઃ

શ્રીગણેશજી 'એ' અને 'ઐ' અક્ષરરૂપ ગિરિજાના સ્તનપાનમાં કુશળ છે; 'ઓ' અને 'ઔ' અક્ષરથી શરૂ થતી સૃષ્ટિની ક્રમબદ્ધ રચનામાં તેઓ નિરલસ છે.

અંઅઃવર્ણાવલીવ્યાપ્તપાદાદિશીર્ષમણ્ડલઃ । કર્ણતાલકૃતાત્યુચ્ચૈર્વાયુવીજિતનિર્જરઃ

શ્રીગણેશજીના પગથી માથા સુધી 'અં' થી 'અઃ' સુધીના અક્ષરો વ્યાપેલા છે; તેમના કાન અને તાળુમાં અત્યંત શક્તિશાળી વાયુની ગુંજ છે, જેના કારણે તેઓ દેવતાઓને પણ પાર પાડી જાય છે.

ખગેશધ્વજરત્નાઙ્કકિરીટારુણપાદકઃ । ગર્વિતાશેષગન્ધર્વગીતતત્પરશ્રોત્રકઃ

શ્રીગણેશજીના પગ લાલચટ્ટા છે, મસ્તક પર રત્નજડિત મુગટ અને ખગરાજનો ધ્વજ છે; તેમના કાન હંમેશા ગર્વીલા તમામ ગંધર્વોના ગીતોમાં તલ્લીન રહે છે.

ઘનવાહનવાગીશપુરઃસરસુરાર્ચિતઃ । ઙવર્ણામૃતધારાઢ્યશોભમાનૈકદન્તકઃ

ઘનઘોર વાદળ પર સવાર, વાણીના શહેરમાં દેવો અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત, એકદંત ભગવાન 'ઙ' અક્ષરનાં અમૃત જેવી ધારા થી તેજસ્વી છે.

ચન્દ્રકુઙ્કુમજમ્બાલલિપ્તસુન્દરવિગ્રહઃ । છત્રચામરરત્નાઢ્યમુકુટાલઙ્કૃતાનનઃ

ચાંદણ, કુંકુમ અને જાંબળા ફળના લાલ રંગથી શોભાયમાન સુંદર શરીર ધરાવે છે; તેમના મુખ પર રત્નમુકુટ શોભે છે અને છત્ર તથા ચામરથી તેમની સેવા થાય છે.

જટાબદ્ધમહાનર્ઘમણિપઙ્ક્તિવિરાજિતઃ । ઝાઙ્કારિમધુપવ્રાતગાનનાદનિનાદિતઃ

જટામાં અમૂલ્ય રત્નોની પંક્તિઓ ઝગમગે છે; આસપાસ મધમાખીઓના ગુંજન અને મીઠા ગીતોથી વાતાવરણ ગુંજતું રહે છે.

ઞવર્ણકૃતસંહારદૈત્યાસૃક્પૂર્ણમુદ્ગરઃ । ટઙ્કારુકફલાસ્વાદવેપિતાશેષમૂર્ધજઃ

'ઞ' અક્ષરની શક્તિથી દૈત્યનો સંહાર કરીને રક્તથી ભીંજાયેલ ગદા પકડી છે; 'ટં' અક્ષરના ફળનો સ્વાદ લેતાં જ તેમના બધા વાળ રોમાંચિત થઈ ઊભા રહી જાય છે.

ઠકારાઢ્યડકારાઙ્કઢકારાનન્દતોષિતઃ । ણવર્ણામૃતપીયૂષધારાધરસુધાધરઃ

ઠ અને ઢ જેવા અક્ષરોને જે પ્રસન્ન કરે છે, અને નવ પવિત્ર અક્ષરોમાંથી વહેતા અમૃત જેવા રસને પાન કરાવનાર છે, એવો અમૃતનો આધાર છે.