సో ఽచిన్తయత్ తదా తత్ర మమత్వాకృష్టచేతనః । మత్పూర్వైః పాలితం పూర్వం మయా హీనం పురం హి తత్ । మద్భృత్యైస్తైరసద్వృత్తైర్ధర్మతః పాల్యతే న వా
అక్కడ అతని మనస్సు మమకారంతో ఆకర్షితమై ఇలా ఆలోచించాడు: 'నా పూర్వీకులు, నేను కూడా పాలించిన ఆ పట్టణం ఇప్పుడు నాశమైంది. నా సేవకులు చెడ్డ మార్గంలో నడుస్తూ, ధర్మబద్ధంగా పట్టణాన్ని రక్షిస్తున్నారో లేదో తెలియదు.'
న జానే స ప్రధానో మే శూరహస్తీ సదామదః । మమ వైరివశం యాతః కాన్ భోగానుపలప్స్యతే
నా ప్రధాన మంత్రి ఎప్పుడు ధైర్యంగా, యుద్ధంలో నైపుణ్యంతో ఉండేవాడు. ఇప్పుడు నా శత్రువుల చేతిలో పడిపోయి, ఏ ఆనందాలు పొందుతున్నాడో నాకు తెలియదు.
యే మమానుగతా నిత్యం ప్రసాదధనభోజనైః । అనువృత్తిం ధ్రువం తే ఽద్య కుర్వన్త్యన్యమహీభృతామ్
ఎప్పుడూ నాకు భక్తిగా ధనం, భోజనం, ఇతర కానుకలు సమర్పిస్తూ నన్ను అనుసరించిన వారు, ఈ రోజు మాత్రం, ఇతర రాజులకు సేవ చేయడంలో నిశ్చయంగా పాల్గొంటున్నారు.
అసమ్యగ్వ్యయశీలైస్తైః కుర్వద్భిః సతతం వ్యయమ్ । సంచితః సో ఽతిదుః ఖేన క్షయం కోశో గమిష్యతి
వారు ఎప్పుడూ ఆలోచించకుండా ఖర్చు చేస్తూ, దుర్వినియోగపు అలవాట్లతో, ఎంతో కష్టపడి కూడబెట్టిన ఖజానా త్వరలో పూర్తిగా ఖాళీ అయిపోతుంది.
ఏతచ్చాన్యచ్చ సతతం చిన్తయామాస పార్థివః । తత్ర విప్రాశ్రమాభ్యాసే వైశ్యమేకం దదర్శ సః
ఇలా ఎన్నో విషయాలు రాజు మదిలో తిరుగుతున్నప్పుడు, అక్కడ బ్రాహ్మణుల ఆశ్రమం దగ్గర ఓ వాణిజుడిని చూశాడు.
స పృష్టస్తేన కస్త్వం భోః హేతుశ్చాగమనే ఽత్ర కః । సశోక ఇవ కస్మాత్త్వం దుర్మనా ఇవ లక్ష్యసే
ఆ రాజు అతడిని అడిగాడు: "నీవెవరు? ఇక్కడికి రావడానికి కారణం ఏమిటి? నీ ముఖంలో ఎందుకు బాధ కనిపిస్తోంది? ఎందుకు మనసు కలవరంగా ఉందో చెప్పగలవా?"
ఇత్యాకర్ణ్య వచస్తస్య భూపతేః ప్రణయోదితమ్ । ప్రత్యువాచ స తం వైశ్యః ప్రశ్రయావనతో నృపమ్
రాజు స్నేహపూర్వకంగా అడిగిన మాటలు వినగానే, ఆ వాణిజుడు వినయంగా తలవంచి రాజును ఉద్దేశించి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
సమాధిర్నామ వైశ్యో ఽహముత్పన్నో ధనినాం కులే । పుత్రదారైర్నిరస్తశ్చ ధనలోభాదసాధుభిః
నేను సమాధి అనే వాణిజుడిని, ధనిక కుటుంబంలో పుట్టాను. కానీ నా కుమారులు, భార్య ధనానికి మోజుతో నన్ను ఇంటి నుండి బయటకు పంపించారు.
విహీనశ్చ ధనైర్దారైః పుత్రైరాదాయ మే ధనమ్ । వనమభ్యాగతో దుః ఖీ నిరస్తశ్చాప్తబన్ధుభైః
ధనం, భార్య, పిల్లలు అన్నీ పోయి, నా సొత్తు లాక్కుని, బంధువులు, స్నేహితులు నన్ను వదిలేసి, నేను దుఃఖంతో అరణ్యంలోకి వచ్చాను.
సో ఽహం న వేద్మి పుత్రాణాం కుశలాకుశలాత్మికామ్ । ప్రవృత్తిం స్వజనానాఞ్చ దారాణాఞ్చాత్ర సంస్థితః
ఇక్కడ ఉండగా, నా పిల్లలు ఎలా ఉన్నారు, బాగున్నారా లేదా, నాకు తెలియదు. నా కుటుంబం, భార్య పరిస్థితి కూడా నాకు తెలియదు.
కిం ను తేషాం గృహే క్షేమమక్షేమం కిం ను సామ్ప్రతమ్ । కథం తే కిం ను సద్వృత్తాః దుర్వృత్తాః కిం ను మే సుతాః
వాళ్ల ఇంట్లో ఇప్పుడు శుభమా, కష్టమా జరుగుతోంది? వాళ్లు ఎలా ఉన్నారు? నా పిల్లలు మంచి ప్రవర్తనతో ఉన్నారా, లేక చెడ్డగా ఉన్నారా?
యైర్నిరస్తో భవాంల్లుబ్ధైః పుత్రదారాదిభిర్ధనైః । తేషు కిం భవతః స్నేహమనుబధ్నాతి మానసమ్
ధనానికి ఆశపడి, నిన్ను ఇంటి నుంచి పంపించిన ఆ పిల్లలు, భార్య, ఇతరుల పట్ల నీ మనసు ఇంకా మమకారం కలిగి ఉందా?
ఏవమేతద్యథా ప్రాహ భవానస్మద్గతం వచః । కిం కరోమి న బధ్నాతి మమ నిష్ఠురతాం మనః
మీరు చెప్పింది నిజమే, నా మనసులో ఉన్నదే మీరు చెప్పారు. కానీ నేను ఏమి చేయగలను? నా మనసు కఠినంగా మారడం లేదు.
యైః సన్త్యజ్య పితృస్నేహం ధనలుబ్ధైర్నిరాకృతః । పతిస్వజనహార్దం చ హార్ది తేష్వేవ మే మనః
ధనానికి మోజుతో, తండ్రి ప్రేమను వదిలేసి నన్ను తిరస్కరించిన వారైనా, నా భార్య, కుటుంబం, బంధువుల పట్ల నా హృదయం ఇంకా వారిపైనే ఉంది.
కిమేతన్నాభిజానామి జానన్నపి మహామతే । యత్ప్రేమప్రవణం చిత్తం విగుణేష్వపి బన్ధుషు
ఓ మహామతివంతుడా, నాకు ఇది అర్థం కావడం లేదు. తెలిసినా కూడా, ఎందుకో మనసు బంధువులు అర్హులు కాకపోయినా కూడా వారిపట్ల ప్రేమతోనే ఉంటోంది.
తేషాం కృతే మే నిః శ్వాసో దౌర్మనస్యం చ జాయతే । కరోమి కిం యన్న మనస్తేష్వప్రీతిషు నిష్ఠురమ్
వారివల్లనే నాకు ఊపిరి నొప్పి, మనసులో బాధ కలుగుతోంది. నేను ఏమి చేయగలను? ఎందుకంటే, నా మనసు నన్ను ఇష్టపడని వారిపట్ల కఠినంగా ఉండదు.
తతస్తౌ సహితౌ విప్ర తం మునిం సముపస్థితౌ । సమాధిర్నామ వైశ్యో ఽసౌ స చ పార్థివసత్తమః
ఆ తరువాత, బ్రాహ్మణా, ఆ ఇద్దరూ కలసి ఆ మునివరుణ్ణి దర్శించడానికి వెళ్లారు. వారిలో ఒకడు సామాధి అనే వాణికుడు, మరొకడు ఉత్తమ రాజు.
కృత్వా తు తౌ యథాన్యాయం యథార్హం తేన సంవిదమ్ । ఉపవిష్టౌ కథాః కాశ్చిచ్చక్రతుర్వైశ్య-పార్థివౌ
ఆ ఇద్దరూ మునివరుణ్ణి యథావిధిగా గౌరవంగా అభివాదం చేసి, అక్కడ కూర్చొని వాణికుడు, రాజు ఇద్దరూ వివిధ విషయాలపై సంభాషించసాగారు.
భగవంస్త్వామహం ప్రష్టుమిచ్చామ్యేకం వదస్వ తత్ । దుః ఖాయ యన్మే మనసః స్వచిత్తాయత్తతాం వినా
భగవంతుడా, నేను ఒకటి అడగాలనుకుంటున్నాను. దయచేసి చెప్పండి: నా మనసు నా వశంలో లేకపోయినా, ఎందుకు దుఃఖానికి మాత్రమే అంటిపడిపోతుంది?
మమత్వం గతరాజ్యస్య రాజ్యాఙ్గేష్వఖిలేష్వపి । జానతో ఽపి యథాజ్ఞస్య కిమేతన్మునిసత్తమ
మునిశ్రేష్ఠుడా, నాకు రాజ్యం పోయినా, దాని భాగాలన్నీ పోయినా కూడా, నాకు తెలిసినవాడినైనా, ఎందుకు ఇంకా 'ఇది నాది' అనే భావన పోకుండా ఉంది?
అయం చ నికృతః పుత్రైర్దారైర్భృత్యైస్తథోజ్ఝితః । స్వజనేన చ సన్త్యక్తస్తేషు హార్దే తథాప్యతి
ఈ మనిషిని తన కుమారులు మోసం చేశారు, భార్య కూడా, పనివాళ్లు కూడా వదిలేశారు. తనవాళ్లందరూ కూడా దూరమయ్యారు. అయినా, అతని హృదయం వాళ్ల మీదే మక్కువగా ఉంది.
ఏవమేష తథాహం చ ద్వావప్యత్యన్తదుః ఖితౌ । దృష్టదోషే ఽపి విషయే మమత్వాకృష్టమానసౌ
ఇలా అతడూ నేనూ ఇద్దరం కూడా చాలా బాధపడుతున్నాం. వాటిలో తప్పులు కనిపించినా, మనసు మాత్రం మమకారంతో వాటిపైనే లగ్నమై ఉంది.
తత్కిమేతన్మహాభాగ యన్మోహో జ్ఞానినోరపి । మమాస్య చ భవత్యేషా వివేకాన్ధస్య మూఢతా
ఓ మహాభాగ, జ్ఞానం ఉన్నవాళ్లకూ ఇలాంటి మోహం ఎందుకు వస్తుంది? నాకు, అతనికీ ఈ వివేకం పోయిన మూర్ఖత్వం ఎలా కలుగుతుంది?
జ్ఞానమస్తి సమస్తస్య జన్తోర్విషయగోచరే । విషయశ్చ మహాభాగ యాతి చైవం పృథక్ పృథక్
ప్రతి ప్రాణికీ విషయాల గురించి కొంత జ్ఞానం ఉంటుంది, ఓ మహాభాగ. అయినా, ఆ విషయాలు ఒక్కొక్కరికి ఒక్కోలా కనిపిస్తాయి.
దివాన్ధాః ప్రాణినః కేచిద్రాత్రావన్ధాస్తథాపరే । కేచిద్ దివా తథా రాత్రౌ ప్రాణినస్తుల్యదృష్టయః
కొంతమంది ప్రాణులు పగలు చూపు కోల్పోతారు, మరికొంతమంది రాత్రి చూపు కోల్పోతారు. ఇంకొంతమంది పగలు, రాత్రి రెండింటిలోనూ ఒకేలా చూస్తారు.
జ్ఞానినో మనుజాః సత్యం కిన్తు తే న హి కేవలమ్ । యతో హి జ్ఞానినః సర్వే పశు-పక్షి-మృగాదయః
మనుషులకు నిజంగా జ్ఞానం ఉంది. కానీ, వాళ్లే ప్రత్యేకం కాదు. ఎందుకంటే, పశువులు, పక్షులు, అడవి జంతువులు — ఇవన్నీ కూడా జ్ఞానం కలిగినవే.
జ్ఞానం చ తన్మనుష్యాణాం యత్తేషాం మృగృపక్షిణామ్ । మనుష్యాణాం చ యత్తేషాం తుల్యమన్యత్తథోభయోః
మనుష్యులకు ఉన్న జ్ఞానం, జంతువులకు, పక్షులకు ఉన్న జ్ఞానం — వాటిలో మనుష్యులకు, వాటికీ ఒకేలా ఉన్నది, వేరుగా ఉన్నది రెండూ కూడా రెండింటిలో కనిపిస్తాయి.
జ్ఞానే ఽపి సతి పశ్యైతాన్ పతఙ్గాఞ్ఛావచఞ్చుషు । కణమోక్షాదృతాన్ మోహాత్పీడ్యమానానపి క్షుధా
జ్ఞానం ఉన్నా కూడా, ఆ పురుగులు నిప్పు వెలుతురులోకి ఆకర్షితులై, దాని రుచికి మోహపడి, ఆకలితో బాధపడుతూ కూడా, మాయలో పడిపోయి నాశనం అవుతుంటాయి చూడండి.
మానుషా మనుజవ్యాఘ్ర సాభిలాషాః సుతాన్ ప్రతి । లోభాత్ప్రత్యుపకారాయ నన్వేతాన్ కిం న పశ్యసి
మనుష్యులు కూడా, మనుష్యరూపపు పులిలా, తమ పిల్లల పట్ల కోరికతో మమకారం చూపుతారు; లోభంతో ప్రతిఫలం కోసం ఆశపడతారు — వీరిలో ఇది కనిపించదా?
తథాపి మమతావర్తే మోహగర్తే నిపాతితాః । మహామాయాప్రభావేణ సంసారస్థితికారిణా
ఇలా ఉన్నా, మమకారపు చక్రంలో చిక్కుకుని, మోహపు గర్భంలో పడిపోయి, ఈ లోకాన్ని నడిపించే మహామాయా ప్రభావంతో ఇలాగే ఉంటారు.