జ్ఞానం ఉన్నా, చూసినప్పుడు, మోతెలు ఎలా అగ్నికి ఆకర్షించబడి, దాని రుచిని అనుభవించాలనే మాయలో పడి, ఆకలితో బాధపడుతూ చివరకు ఆ అగ్నిలో నాశనం అవుతాయో, మనుషులూ అంతే. వారు కూడా తమ పిల్లల పట్ల మమకారంతో, కోరికతో బంధింపబడి, తాము ఆశించే ప్రతిఫలాన్ని పొందాలని లోభంతో ప్రవర్తిస్తారు. ఇది మనుషుల్లోనూ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ విధంగా, మనుషులు అనురాగపు ప్రవాహంలో చిక్కుకుని, మహామాయ యొక్క మహాశక్తిచేత మాయలో పడిపోతారు. ఈ మహామాయే ప్రపంచాన్ని నడిపిస్తుంది. అందువల్ల, ఇక్కడ ఆశ్చర్యపడాల్సిన అవసరం లేదు. జగదీశ్వరుడైన హరివై మహామాయ యొక్క యోగనిద్ర వలన ఈ లోకం ఇలాగే మాయలో మునిగిపోతుంది. దేవీ! మహామాయ యొక్క ప్రభావానికి మేధావుల మనస్సులు కూడ బలవంతంగా ఆకర్షించబడతాయి. ఆమె అనుగ్రహిస్తే, జనులకు వరాలనిచ్చి, మోక్షానికి మార్గమవుతుంది. అదే సమయంలో, ఆమెనే బంధనానికి కారణమౌతుంది. ఆమె పరమ జ్ఞానం, నిత్యమైనది, మోక్షానికి కారణమైనది; అలాగే, సంసార బంధానికి మూలమైనది, సమస్త రాజాధిరాజులకు అధిపతిగా నిలుస్తుంది. అప్పుడు, ఒక ప్రశ్న వస్తుంది: "ఆ మహామాయ ఎవరు? ఆమె ఎలా జన్మించింది? ఆమె కార్యాలు ఏమిటి? ఆమె స్వరూపం ఏమిటి? ఆమె ఎక్కడ నుండి ఉద్భవించింది?" అని బ్రహ్మజ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడైనవారిని అడిగారు. ఆమె ఈ జగత్తునంతటినీ వ్యాపించి ఉంటుంది. ఆమె జననం అనేక విధాలుగా చెప్పబడినప్పటికీ, అవసరమైనప్పుడు దేవతల కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చడానికి ఆమె అవతరిస్తుంది. ఆమె నిత్యమై, అయినా అవసరమైతే లోకంలో జన్మించినట్లు చెబుతారు. ఒకసారి, సృష్టి చక్రాంతంలో, విష్ణువు శేషనాగంపై విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, యోగనిద్రలో లీనమై, ప్రపంచాన్ని కవచించిన సముద్రంపై పడుకుని ఉన్నాడు. అప్పుడు, విష్ణువు చెవుల్లోని మలమూత్రం నుండి జన్మించిన ఇద్దరు రాక్షసులు—మధు, కైటభులు—భయంకరంగా అవతరించి, బ్రహ్మను హత్య చేయాలనే ఉద్దేశంతో ముందుకు వచ్చారు. ఆ సమయంలో, విష్ణునాభిలోని పద్మంపై కూర్చున్న బ్రహ్మ ఆ రాక్షసులను చూశాడు. విష్ణువు యోగనిద్రలో ఉన్నాడని గ్రహించి, తన మనస్సును ఏకాగ్రపరిచి, హరిలోని యోగనిద్రను మేల్కొలిపేందుకు ఆమెను స్తుతించాడు. ఆమెను 'విశ్వమాతా', జగత్తుని పోషించేవారు, సృష్టి, నిలుపుదల, లయకర్త, విష్ణువు యొక్క దివ్య నిద్ర, అపూర్వమైన ప్రభావం కలిగిన దేవి అని బ్రహ్మ స్తుతించాడు. "నీవే స్వాహా, నీవే స్వధా, వషట్‌కార స్వరూపిణి, నీవే అమృతం, నిత్యమూ, శాశ్వతమూ, మూడు మాపిన మాటలలో స్థితురాలవు. నీవే అనిర్వచనీయమైన అర్ధమాత్ర, నీవే సంధ్య, నీవే సావిత్రీ, పరమ మాతృస్వరూపిణి. ఈ జగత్తు నీవే పోషిస్తున్నావు; నీవే సృష్టిస్తున్నావు; నీవే రక్షిస్తున్నావు; నీవే లయము చేస్తావు. సృష్టికాలంలో నీవే సృష్టిరూపిణి; నిలుపుదలలో నీవే పోషణరూపిణి; లయకాలంలో నీవే లయరూపిణివి. నీవే మహాజ్ఞానం, మహామాయ, మహావిద్య, మహాస్మృతి; నీవే మహామోహం, మహాదేవి, పరమేశ్వరి. నీవే సమస్త ప్రకృతికి మూలకారణం; నీవే త్రిగుణాత్మిక; నీవే కాలరాత్రి, మహారాత్రి, భయంకరమైన మోహరాత్రి. నీవే ఐశ్వర్యం, నీవే సామ్రాజ్యం, నీవే లజ్జ, నీవే జ్ఞానశక్తి; నీవే లజ్జ, పోషణ, సంతృప్తి, శాంతి, సహనం. నీవే ఖడ్గం, శూలం, గద, చక్రం, శంఖం, బాణాలు, ధనుస్సు, ముసలాది ఆయుధాలతో అలంకృతురాలవు. అతి మృదువైనదానికన్నా మృదువైనది, అతి సౌందర్యవతివి; ఉన్నతమైనదానికన్నా ఉన్నతమైనది, పరమేశ్వరి. యిది నిజమైనదా, అబద్ధమా—ఏది ఉన్నా, అన్నింటిలోనూ ఉన్న శక్తి నీవే. కాబట్టి నిన్ను ఎవరూ పూర్తిగా స్తుతించలేరు. నీవు బ్రహ్మ, విష్ణువు, మహేశ్వరుల్ని కూడా నిద్రలో ముంచగలవు; మరి నిన్ను ఎవరు స్తుతించగలరు? నీవే విష్ణువును, మహేశ్వరుని కార్యానికి ప్రేరేపిస్తావు. కాబట్టి, నిన్ను స్తుతించగలవారు ఎవరు? దేవి! నీ మహాశక్తులచే నీవే ఈ మధు, కైటభ అనే దుర్జయ రాక్షసులను మోహింపజేయి. జగత్పతియైన అచ్యుతుడు త్వరగా మేల్కొని, ఆ రాక్షసులను సంహరించగలుగునట్లు చేయుము." ఈ విధంగా బ్రహ్మ స్తుతించగా, తామసీ దేవి అక్కడ ప్రత్యక్షమై, విష్ణువును మేల్కొలిపేందుకు, మధు, కైటభ సంహారార్థంగా ప్రత్యక్షమయ్యింది. బ్రహ్మ యొక్క కళ్ల నుంచి, నోటి నుంచి, ముక్కు, భుజాలు, హృదయం, ఛాతీ నుంచి ఆమె వెలువడింది. ఆమె ప్రభావంతో జనార్దనుడు, జగత్పతియైన విష్ణువు, శేషతలంపై సముద్రంలో నిద్రిస్తున్నాడు; ఇప్పుడు మేల్కొని, ఆ ఇద్దరిని చూశాడు. మధు, కైటభులు భయంకరమైనవారు, మహాబలశాలులు, కోపముతో కళ్లకు ఎర్రటి వర్ణంతో, బ్రహ్మను హత్య చేయాలని ఉద్దేశించారు. అప్పుడు హరిదేవుడు లేచి, ఆ ఇద్దరితో అయిదువేల సంవత్సరాలు ఘోరంగా యుద్ధం చేశాడు. వారు మహాబలవంతులు, మదోన్మత్తులై, మహామాయచే మోహింపబడి, "నీవు మన దగ్గర నుండి వరం కోరుకో" అని విష్ణువుతో అన్నారు. విష్ణువు, "మీరు ఇద్దరూ నాతో సంతుష్టులయ్యారు; మీరు ఇద్దరూ నా చేతిలో మరణించబోతున్నారు; నాకు ఇంకేమీ అవసరం లేదు; ఇదే నా కోరిక" అన్నాడు. తదుపరి, వారు మోసపోయామని గ్రహించి, ప్రపంచం అంతా నీటితో నిండి ఉందని చూసి, కమలనేత్రుడైన విష్ణువుతో ఇలా అన్నారు: "నీరు లేని చోట మమ్మల్ని సంహరించు; నీ వీరత్వానికి మేము సంతోషించాము; నీ చేతిలో మరణం మాకు లభించాలి." విష్ణువు, "అలా జరుగును" అని అంగీకరించి, తన చక్రంతో వారి నడుం వద్ద తలలు వేరు చేశాడు. ఇలా మహామాయ యొక్క మహిమచేత, జగదీశ్వరునికి మేలుకొల్పబడింది; మధు, కైటభ సంహారం జరిగింది; దేవతల కర్తవ్యానికి ఆమె అవతరించింది. ఆమెను స్మరించేవారికి ఆమె మోక్షమార్గాన్ని ప్రసాదిస్తుంది; అంతే కాక, జగత్తు అంతటినీ తన మాయతో నడిపిస్తుంది.