एवं राज्याच्युतः स राजा मृगयाव्याजेनैकाकी हयमारुह्य घनवनं प्रविवेश। तत्र स महर्षेः मेधसः शान्तं शिष्यसमन्वितं मृगगणैरभयैः सञ्चरदाश्रमं दृष्टवान्। तत्र स किञ्चित्कालं स्थित्वा महर्षिणा सत्कारं प्राप्य तस्य महर्षेः आश्रमे विचचार। तत्रैव तस्य चित्तं सङ्गेनाकृष्टं बभूव। स चिन्तयामास—“या पुरी मया च पूर्वं पितृपैतामही रक्षिता, सा नष्टा। ये च मम सेवकाः, ते दूषिताचारा धर्मेण तां रक्षन्ति वा न वा। मम मन्त्रिणः प्रमुखः सदा गर्वितो युद्धविशारदश्च, सापि शत्रुबले स्थितः किमपि सुखं प्राप्नोति न वा। ये च मम सदा दानधनान्नैः अनुगता, अद्य त एव अन्यराजानां कार्येषु प्रवृत्ताः। तेषां चाप्रवृत्त्या दुष्टाचारैश्च, यः कोषः महता कष्टेन सञ्चितः, स शीघ्रं क्षयं यास्यति।” एवं स राजा विविधाः चिन्ताः कुर्वन् तस्य ब्राह्मणाश्रमस्य समीपे वणिजं दृष्टवान्। तम् अपृच्छत्—“कस्त्वं भोः? किमर्थमिह आगतः? किं दुःखितः सन्तप्तचित्तश्च दृश्यसे?” इति। राज्ञः सौम्यवचनानि श्रुत्वा स वणिक् विनयेन प्रणम्य प्रत्युवाच— “अहं समाधिकः नाम वणिक्, धनाढ्यकुले जातः। मम पुत्रदारैः धनलोभेनाधर्मेण निःक्षिप्तः। धनदारपुत्रविहीनः, स्वधनं हृतं दृष्ट्वा, बान्धवमित्रैः परित्यक्तः, दुःखितः वनमागतः। अत्र च न जाने पुत्राः कुशलिनो वा अकुशलिनो वा, न च स्वदारकुलस्य स्थितिं वेद्मि। तेषां गृहे सुखं वा दुःखं वा, कथं वा सन्ति? पुत्रा मम सदाचारिणो वा दुराचारिणो वा?” तं राजा पुनरपृच्छत्— “ये तव पुत्रदारादयः, यः त्वां धनहेतोः परित्यज्य, लोभेन गृहे निःक्षिप्य, त्वं तेषु किं पुनः स्नेहमन्वेति?” इति। वणिक् उवाच— “यथावदुक्तं भवता, ममापि मनसि तथा। किं तु, किमहं करोमि? मनो मे कठोरं न भवति। ये लोभेन मम पुत्रदाराः मम प्रीतिं नष्टवन्तः, तेष्वपि मम हृदयं स्नेहेन सन्नद्धम्। हे बुध! अहं न वेद्मि, ज्ञात्वापि, किमर्थं मनः अपात्रेषु अपि बान्धवेषु स्नेहेन प्रवर्तते? तेषां कृते श्वसामि, दुःखं च अनुभवामि; किं करोमि? मनो मे तेषु अननुरक्तेषु अपि कठोरं न भवति।” एवं स वणिक् समाधिकः च स राजा, तौ उभौ ब्राह्मणं तं महर्षिं मेधसं समुपेत्य, यथायोग्यं प्रणम्य, उपविविशतुः। तत्र तौ विविधविषयेषु संवादं चक्रतुः। ततः राजा मेधसं प्रष्टुमुपचक्रमे— “भगवन्, किञ्चिच्छ्रोतुमिच्छामि। किमर्थं दुःखेषु अपि मनो मम अनियन्त्रितं स्नेहेन प्रवर्तते? राज्यं च सकलं नष्टं, तथापि ‘मम’ इति बुद्धिरस्ति, यथा मूढस्य, ज्ञात्वापि सत्यम्। अयं च वणिक् पुत्रैः छिन्नः, दारैः सेवकैः परित्यक्तः, स्वजनैः अप्यपवाहितः, तथापि तेषु हृदयं स्नेहेन प्रवर्तते। एवं स च अहं च, उभौ दुःखितौ, दोषदर्शिनौ अपि विषयेषु सङ्गेनाकृष्टचित्तौ। हे महाभाग! का सा मोहः या पण्डितेष्वपि जायते? किमर्थं विवेकमोहः, मूढता, मयि तस्मिन्च जायते?” “सर्वेषां प्राणिनां विषयेषु ज्ञानमस्त्येव, भगवन्; तथापि विषयाः प्रतेकस्य प्राणिनः भिन्नरूपेण दृश्यन्ते। केचन दिवा अन्धाः, केचन रात्रौ, केचन दिवा रात्रौ च समं पश्यन्ति। मानवाः ज्ञानीत्येव सत्यम्, न तु केवलं ते; पशवः, पक्षिणः, मृगाः अपि ज्ञानवन्तः सन्ति। यद्विज्ञानं मानवेषु, तदेव पशुपक्षिषु; यच्च भिन्नं, तत्सर्वत्र दृश्यते। तथापि, ज्ञानमस्ति, पश्य—दीपं प्रति पतङ्गाः मोहात् प्रवर्तन्ते, तत्रैव विनश्यन्ति। मनुष्याः अपि, पुत्रेषु रागात्, लोभेन प्रतिकारमिच्छन्ति। ननु तेष्वपि एतद् दृश्यते। तथापि, सङ्गवह्नौ मग्नाः, महत्या मायया, या जगदधारिणी, मोहपङ्के क्षिप्ताः एव भवन्ति।” “अतः अत्र न विस्मयः। योगनिद्रया जगद्गुरोः, हरिमहामायया, जगत् मोहितं भवति। सा देवी पण्डितानामपि मनांसि बलात् आकृष्य मोहेन योजयति। तया एतद्विश्वं चराचरं सृज्यते; तस्याः प्रसादेन वरदायिनी सा, मोक्षोपायः अपि भवति। सा परा विद्या, नित्याऽपि मोक्षकारणं, संसारबन्धनस्य कारणं च, सर्वेश्वरी।“ ततः राजा पप्रच्छ— “भगवन्, का सा देवी या भवता महामाया इति कथ्यते? कथं सा जाता, किमस्याः कर्म? किं स्वरूपं, कुतः सा जाता? एतत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि, ब्रह्मविदां श्रेष्ठ!” मेधस ऋषिः उवाच— “सा देवी नित्यं विश्वरूपा, येन सर्वमिदं व्याप्यते। तस्याः उत्पत्तिः बहुधा श्रूयते; तद्विस्तरं मम शृणु।