महापद्माख्यं महदधिगतं निधिं धनाधिपतेः समीपात् तव समीपमानीयते स्म। अपि च, सागरः कदापि न म्लायमानानां पद्मानां मालां सुमणः-परिणद्धां दत्तवान्। वरुणस्य सुवर्णछत्रं तव गृहे विराजते, दीप्तिमान् स्फुरति च; अत्र च प्रजापतेः पूर्वं यः प्रमुखः रथः सन्दृश्यते। भगवन्, उत्क्रान्तिदा नामिनी या मृत्युदायिनी शक्तिः सा त्वया गृहीता; यश्च जलाधिपतेः पाशः स च तव स्वामिनः भ्रातुः अधुना तव हस्ते अस्ति। ये सर्वे मणयः ये समुद्रे जाताः, ते पूर्वं निशुम्भस्य आसन्, तेऽपि तव दत्ताः; अग्निः अपि अग्निशुद्धानि वस्त्राणि तुभ्यं समर्पितवान्। एवं, दैत्याधिपते, सर्वे मणयः तव समीपमानीयन्ते, तर्हि किमर्थं त्वं स्त्रीरत्नं, शुभाङ्गीं, न गृह्णासि? एवं वचः श्रुत्वा शुम्भः महाऽसुरः चण्डमुंडयोः द्वारा सुग्रीवदूतं देवीसमिपं प्रेषयामास। "इदं चेदं तस्यै मम वचनं ब्रूहि; सा यदि अनुग्रहेण प्रत्यभाषेत, तदा शीघ्रं यथोचितं कुरु" इति शुम्भेन उक्तम्। स दूतः तत्र, तस्याः देवीसमक्षं, दिव्ये गिरिप्रदेशे, गत्वा सौम्यैः मधुरैश्च वाक्यैः ताम् अभाषत। "देवि, शुम्भः दानवानां स्वामी, त्रैलोक्याधिपः; अहं तस्य दूतः, तव समीपं प्रेषितः। यस्याज्ञा सर्वेषां देवतानां मध्ये न कदापि विघ्न्यते, यो दानवशत्रून् विजित्य स्थितः—तस्य वचनं शृणु। त्रयो लोका मम एव; देवाः मम वशे; अहं एव यज्ञभागान् पृथक् पृथक् अश्नामि। त्रिषु लोकेषु सर्वे मणयः मम वशे; इन्द्रस्य वाहनं गजेन्द्ररत्नं मया हृतम्। क्षीरसागरमथनात् उत्पन्नं हयश्रेठं उच्चैःश्रवः नाम, अमरैः मम समर्पितम्। यावन्ति अन्यानि रत्नानि देवगन्धर्वसर्पेषु सन्ति, हे सुश्रोणि, तानि सर्वाणि मम एव। हे देवि, त्वं स्त्रीरत्नं लोके मन्महे; अतः रत्नधारिणां समीपं आगच्छ। हे चपललोचने, यतः त्वं रत्नं, तस्मात् माम् वा मम अनुजं निशुम्भं वीर्यवन्तं वा वृणु। मां गृह्णन्त्या अनुत्तमं परमं च राज्यं लप्स्यसे; एतत् विचिन्त्य मम प्रस्तावं गृहाण।" एवं उक्ता सा जगद्धात्री दुर्गा देवी सस्मितं गम्भीरं वाक्यं प्रोवाच। "यदुक्तं तव तत्सत्यं, नात्र मिथ्या; शुम्भः त्रैलोक्यनाथः, निशुम्भः अपि तथैव। किन्तु, यदिह प्रतिज्ञातं तदनृतं कथं स्यात्? शृणु, अल्पबुद्धे, पूर्वं या प्रतिज्ञा कृतासीत्। यो मां संग्रामे जयति, यो मद्गर्वं निवर्तयति, यो वा मम तुल्यः लोके स मम पतिः स्यात्। शुम्भो वा निशुम्भो वा महाऽसुरः अत्रागच्छतु; मां जित्वा किम् विलम्ब्य हस्तं गृह्णातु।" तदा दूतः प्रत्यवदत्—"देवि, त्वं दर्पिता; त्रिषु लोकेषु कः शुम्भनिशुम्भयोः प्रतिद्वन्द्वी स्यात्? देवाः अपि दानवा अपि तयोः युद्धे न तिष्ठन्ति; त्वं स्त्री एकाकिनी कथं तिष्ठसि? सर्वे देवाः इन्द्रादयः अपि तयोः समरात् पलायिताः; त्वं स्त्री कैवल्येन कथं तयोः प्रतियास्यसि? यथोक्तं मया, त्वं शुम्भनिशुम्भयोः पार्श्वे गच्छ; त्वं न यास्यसि चेत्, केशाकर्षणेन मानं च्याव्य यास्यसि।" एवमुक्त्वा देवी अपि उवाच—"शुम्भः बलवान्, निशुम्भः अपि महाबलः; किं करिष्यामि? प्रतिज्ञा पूर्वं मया अकृत्स्न्या कृतासीत्। तस्मात्, यथोक्तं मया, त्वं प्रतिगम्य, एतानि सर्वाणि दैत्याधिपाय निवेदय; यथायोग्यं तेन कार्यं क्रियताम्।" एवं देवीवचनं श्रुत्वा दूतः कोपेन पूर्णः सर्वं विस्तरेण दैत्यराजाय निवेदयामास। तस्य वचनं श्रुत्वा, असुराधिपः क्रुध्य धूम्रलोचनं दैत्यश्रेष्ठं सम्बोध्य आज्ञापयत्—"धूम्रलोचन, शीघ्रं स्वसेनया परिवृत्य तां दुष्टां स्त्रीं बलात् आनीय, यदि प्रतिरोधं कुर्यात् तदा केशधृत्या आनय। यदि अन्यः कोऽपि तस्याः रक्षां करोति, अमरः, यक्षः, गन्धर्वः वा, तं हन्याः।" राज्ञा एवं समादिष्टः स दैत्यः धूम्रलोचनः सहस्रैः असुरैः परिवृतः शीघ्रं प्रस्थितः। स देवीम् उवाच—"यदि त्वं अद्य स्नेहेन मम स्वामिनं न यासि, तर्हि अहं त्वां बलात् नेष्यामि, केशधृत्या कष्टां कृत्वा।" देवी प्रत्युवाच—"दैत्याधिपेन प्रेषिता त्वं बलयुक्तः यद्यपि मां बलात् नेष्यसि, तर्हि अहं किं करिष्यामि?" एवं उक्त्वा स धूम्रलोचनः तां प्रति व्याजगाम; किन्तु अम्बिका केवलं नादेन तं भस्मसात् चकार। ततः अम्बिका कोपेन अभिसंरब्धानां असुरसेनां तीक्ष्णैः बाणैः, शूलैः, परश्वधैः च ववर्ष। तदा देवीवाहनः सिंहः कोपात् केशान् कम्पयन्, भीषणं निनादं कृत्वा, असुरसेनायाम् अपतत्। केचित् महाऽसुरान् पादप्रहारैः, केचित् मुखेन, केचित् अधरजघन्येन गृह्य, निन्ये। केषांचित् नखैः उदराणि विदार्य, केषांचित् पादप्रहारैः शिरांसि छित्त्वा तेन सिंहेन हतानि।