शुम्भः निषुम्भश्च दानवौ महासुरौ सुरैः संगृहीतानां देवतानां मध्ये युद्धे संनिहिते, भगवत्याः स्तोत्रं मया रचितम्। तदा पार्वत्याः कायात् कोशात् कौशिकी नामाम्बिका प्रादुर्भूता, या सर्वेषु लोकेषु कौशिकीति प्रसिद्धा। यदा सा कौशिकी पार्वत्याः शरीरी निष्क्रान्ता, तदा पार्वती कृष्णवर्णा जाता, सा हिमालये वसन्ती कालीति ख्याता। एवं तस्यां काले चण्डमुण्डौ, शुम्भनिषुम्भयोः प्रधानगणौ, अम्बिकायाः परमसुन्दरं रूपं दृष्ट्वा विस्मितौ अभवताम्। तौ शुम्भं प्रति निवेदयामासतुः— “महाराज! काचित् स्त्री हिमालये वसति, अतीव रम्या, तेजस्विनी, यां पूर्वं न कश्चन दृष्टवान्। सा देवी किमिति, तद् विज्ञायताम्। तां त्वया गृहीत्वा भवितव्यम्, दैत्यपतिः त्वम्। सा स्त्री सर्वतोद्युता, सर्वरत्नानां मध्ये रत्नमिव, तत्र स्थित्वा प्रभाति; त्वया दृष्टव्या सा।” पुनः तौ ऊचतुः— “त्रिषु लोकेषु यानि रत्नानि, मणयः, गजाः, अश्वाः, सर्वाणि तव गृहे शोभन्ते। ऐरावतः गजेन्द्रः सुरेन्द्रात् आनयितः; पारिजातवृक्षः, उच्चैःश्रवा अश्वश्च तव आगतौ। हंसयुक्तं विमानं, या ब्रह्मणः अद्भुतकृतिः, तव प्राङ्गणे स्थितम्। महापद्मनिधिः कुबेरात् आनयितः; समुद्रात् नित्यविकसन्मल्लिकामालिका पुष्पैः सहितं प्राप्तम्। वरुणस्य सुवर्णछत्रं तव गृहे विराजते; प्रजापतेः रथः अपि तत्रैव। उत्क्रान्तिदा शक्तिः, यया मृत्युः सम्पद्यते, तव प्राप्ता; वरुणपाशोऽपि तव हस्ते अस्ति। यानि रत्नानि समुद्रसम्भूतानि, तानि निषुम्भस्य तव दत्तानि; वह्निना शुद्धवस्त्राणि अपि तव समर्पितानि। एतावता, दैत्याधिपते, सर्वरत्नानि तव आगतानि; किं तर्हि एषा स्त्रीरत्नरूपा कल्याणी न गृह्यते?” एवं श्रुत्वा शुम्भः, महास्त्रैः समृद्धः, चण्डमुण्डद्वारा सुग्रीवदूतं देवीं प्रति प्रेषयामास। स तत्र गत्वा, यत्र देवी हिमालये विराजमानाऽभूत्, मधुरया वाचा ताम् अभाषत। स उवाच— “देवि! शुम्भो दानवानां स्वामी त्रैलोक्याधिपतिः; अहं तस्य दूतः। यस्याज्ञा देवेषु कदापि न विघ्निता, यस्य रिपवः दानवानां सर्वे जिताः—स तव प्रति इदं वदति। त्रयो लोका मम; देवाः मम वशे स्थिताः; अहमेव यज्ञानां भागानां भोक्ता। त्रिषु लोकेषु सर्वरत्नानि मम वशे; ऐरावतगजेन्द्रः अपि मया हृतः। उच्चैःश्रवा अश्वः, समुद्रमन्थनसम्भूतः, अमरैः मम समर्पितः। यानि अन्यानि रत्नानि देवगन्धर्वसर्पेषु, तानि अपि केवलं मम। देवि, त्वं स्त्रीरत्नमसि; अतः त्वं मम समीपं आगच्छ, यः सर्वरत्नानां स्वामी। त्वं वा मम, वा भ्रातुः निषुम्भस्य वीर्यशालिनः, पतिं वृणीष्व। मां स्वीकृत्य, त्वं अप्रतिमां सर्वाधिकारिणीं पदवीं प्राप्स्यसि; इदं सम्यक् विचिन्त्य, मत्प्रस्तावं गृहाण।” एवं श्रुत्वा, जगद्धात्र्याः दुर्गायाः, सा देवी स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच— “यथावत् त्वया उक्तं सत्यं; शुम्भः त्रैलोक्यनाथः, निषुम्भः अपि तथैव। किं तु, यत् प्रतिज्ञातं, तत् कथं मिथ्या स्यात्? शृणु, त्वं अल्पबुद्धिः, पूर्वं मया प्रतिज्ञा कृताऽस्ति— यो मां युद्धे जयति, यो मद्गर्वं नाशयति, यो मम तुल्यः लोके, स एव मम पतिः स्यात्। शुम्भः वा निषुम्भः वा, मम युद्धे आगच्छेताम्; मां जित्वा, किम् विलम्ब्यते? शीघ्रं मम हस्तं गृह्णातु।” तदा दूतः पुनरुवाच— “त्वं गर्विता, देवी! त्रिषु लोकेषु कः शुम्भनिषुम्भयोः प्रतिद्वन्द्वी? सर्वे देवाः, सर्वेऽपि दानवाः, युद्धे तयोः प्रत्यक्षं न तिष्ठन्ति; त्वं स्त्री एकाकिनी कथं तयोः प्रतियोद्धुं शक्नोषि? इन्द्रादयः अपि तयोः भीता युद्धभूमिं त्यक्तवन्तः; त्वं स्त्री एकाकिनी कथं तयोः विरुद्ध्य युद्धे स्थास्यसि? गच्छ, यथा उक्तम्, शुम्भनिषुम्भयोः पार्श्वे; त्वं न यास्यसि, केशाकर्षणेन लज्जिता।” देवी पुनरुवाच— “एवं हि—शुम्भः बलवान्, निषुम्भः अपि महाबलः; किं करिष्यामि? पूर्वं प्रतिज्ञा मया अकृत्स्नया कर्तव्या अभूत्। अतः त्वं यथोक्तं गत्वा, एतत् सर्वं दैत्याधिपतये निवेदय; स यथार्हं करोतु।” एवं भगवत्याः वचनं श्रुत्वा, दूतः कोपसंयुक्तः, सर्वं यथावत् दैत्यराजाय निवेदयामास। तदा दैत्याधिपः शुम्भः, दूतवचनं श्रुत्वा, रोषेण, धूम्रलोचनं महादैत्यं समाह्वयत्।