सुमन्युः वणिक् च राजाऽपि तं महामुनिं सम्यक् समुपविज्य, यथोचितं प्रणम्य, तत्रोपविशताम्। तौ विविधेषु विषयेषु संवादं कृत्वा, वणिक् राजानमिदम् अपृच्छत् — “भगवन्, किमर्थं मम मनः स्वातन्त्र्येऽपि दुःखासक्तमेव तिष्ठति? किमर्थं राज्यं सर्वमपि नष्टेऽपि, आत्मन्यज्ञानिनि सति, ममत्वबुद्धिः बालवत् मयि वर्तते? अयं च स्वपुत्रैः प्रमथितः, भार्यया सेवकैश्च परित्यक्तः, स्वजनैः परिहीनः सन् अपि तेषु हृदयेनासक्तः। एवं तस्य मम च दुःखेन महता पीड्यमानयोः, दोषदर्शिनोः अपि, मनः सङ्गवशात् विषयेषु प्रवर्तते। महाभाग, किमेतन्मोहमहद्भुतं यद्बुद्धिमतामपि जायते? किमर्थं विवेकस्य भ्रमोऽयं मय्यस्मिन्च जायते? सर्वेषां भूतानां विषयेषु ज्ञानमस्ति, महाभाग; परं विषयाः स्वस्वरूपेण भिन्नाः प्रतियन्ति। केचन प्राणी दिवा अन्धाः, केचन रात्रौ, अपरे तु दिवा रात्रौ च समं पश्यन्ति। मानवाः ज्ञानीत्येव सत्यम्, किन्तु ते एव विशेषः न; गवां, खगानां, मृगाणां, अन्येषां च सर्वेषां ज्ञानमस्ति। यत् मानवस्य ज्ञानं, यच्च पशूनां पक्षिणां च, यत्समानं, यद्विशिष्टं, तत्सर्वं तयोः विद्यते। पश्य, ज्ञानवत्स्वपि पतङ्गाः दीपस्य शोभायाः लोभेन, तस्य स्वादान्वेषणेन, तृट्पीडिताः सन्तः, भ्रान्त्या अग्नौ पतन्ति विनश्यन्ति च। मनुष्याः अपि सिंहवत्स्वात्मजेभ्यः कामेनासक्ताः, लोभेन प्रतिदानमिच्छन्ति; तेषु न पश्यसि किम्? तथापि, महायोगमायया संसारवर्त्मनि सङ्गवर्त्मनि निमग्नाः, मोहपङ्के पतिता इव तिष्ठन्ति। अतः अत्र न विस्मयः कार्यः; योगनिद्रया जगन्नाथस्य, हरिमहामायया, जगत् एवमोहितम्। सा देवी, भगवती महामाया, बुद्धिमतामपि मनांसि बलात् आकर्षति; सा मोहं ददाति। तया चराचरं विश्वं सृज्यते, कृपया वरदानं ददाति, मोक्षोपायत्वेन च भवति। सा परा विद्या, नित्यत्वात् मोक्षकारणं, सा एव संसारबन्धनस्य हेतुः, सर्वेश्वरी च। एवं श्रुत्वा, राजा पप्रच्छ— “भगवन्, का सा देवी या महामाया इति त्वया कथ्यते? कथं सा जाता, किं वा कर्म, ब्रूहि द्विजोत्तम?” पुनः पप्रच्छ— “कियद्रूपा सा देवी, किं स्वरूपं, कुतश्चोत्पन्ना? सर्वं वद मे त्वं ब्रह्मविदां श्रेष्ठ।” ततः महामुनिः उवाच— “सा देवी नित्यं विश्वरूपिणी, सर्वमिदं तया व्याप्यते; तथापि, तस्याः उत्पत्तिं नानाप्रकारेण शृणु। यदा देवकार्यसिद्ध्यर्थं, सा अनाद्या अपि जगति जातेत्येव कथ्यते। यदा कल्पान्ते भगवान् विष्णुः शेषेण विततानं स्वदेहं कृत्वा, एकस्मिन्समुद्रे योगनिद्रां समास्थाय, शयाने तस्मिन्निव, तदा द्वौ भीषणराक्षसौ, मधुकैटभनामानौ, विष्णोः कर्णमलात् उत्पन्नौ, ब्रह्माणं हन्तुमुद्यतौ। ब्रह्मा, जगत्पतिः, विष्णुनाभिकमलोपविष्टः, तौ भीमौ दैत्यौ दृष्ट्वा, विष्णुं च गाढनिद्रायाम् अपश्यत्। ततः स एकाग्रचित्तः, हरिदृष्टिसंस्थितां योगनिद्रां स्तोतुं प्रचक्रमे विष्णुमुत्थापयितुम्। जगद्धात्र्याः, जगद्धारिण्याः, सृष्टिसंहारकर्तुः, विष्णुनिद्रायाः, भगवत्याः, अप्रतिमायाः शक्तेः स्तुतिरेव कृताः। “त्वं स्वाहा, त्वं स्वधा, त्वमेव वषट्कारः, शब्दात्मिका; त्वममृतं, अक्षरा, नित्यास्त्वं त्रैपदा गिरः। त्वमव्यक्तार्धमात्रा, विशिष्टा परा; त्वं सन्ध्या, सावित्री, त्वं परा जननी। त्वया सर्वमिदं धार्यते, त्वया सृष्टं, त्वया पाल्यते, त्वं नित्यं संहरसि। सृष्टौ त्वं सृष्टिरूपा, स्थितौ स्थितिरूपा, संहारे त्वं संहाररूपिणी। त्वं महाविद्या, महामाया, महामेधा, स्मृतिः, महामोहश्च, महादेवी, महेश्वरी। सर्वस्य मूलप्रकृतिः, गुणत्रयात्मिका, कालरात्रिः, महारात्रिः, मोहात्मिका च तामसी। त्वं श्रीः, त्वं ईश्वरी, त्वं लज्जा, त्वं तुष्टिः, त्वं क्षमा, त्वं शान्तिः, त्वं क्षान्तिः। खड्गचर्मधरिणी, शूलिनी, भीषणा, गदाचक्रशङ्खधारिणी, धनुर्धरिणी, बाणपाणिः, पाषपाशमुसलायुधा। सौम्या, सौम्यतराऽखिलसौम्येभ्यः, शोभना, परा, सर्वोत्तमाऽधमेष्वपि, परा देवी। यद्यदस्ति क्वचिद्वस्तु, सत् किं वा असत्, सर्वस्य तत्त्वं त्वमेव; कथं त्वां स्तोतुं शक्यते? त्वया ब्रह्मा, हरिः, रुद्रः अपि निद्रायाः वशं नीयन्ते; कः त्वां स्तोतुं समर्थः? विष्णुश्च रूपधारी, ईशानश्च, त्वया प्रेरितौ; अतः कः त्वां स्तोतुं समर्थः? एवं स्तुत्वा, देवी, स्वशक्तिभिः, तौ मदुकैटभौ, दुष्प्राप्यौ, मोहय; जगन्नाथमच्युतं शीघ्रं प्रबोधय, तस्य चेतनां कुरु, यथा स तौ दैत्यौ हन्यात्।