अहं समाधिनामकः वणिक्, धनाढ्यकुले जातः, स्वपत्न्या पुत्रैश्च लोभोपहतैः धर्मपथात् पतितैः द्रव्यलाभकाङ्क्षया गृहेभ्यः निष्कासितः अस्मि। धनपत्नीपुत्रविहीनः, स्वधनं परिगृहीतम्, बन्धुजनैः मित्रैश्च परित्यक्तः, दुःखितचित्तः अरण्यं प्राप्तवान्। अत्र स्थितः, न जानामि पुत्राः कुशलिनो वा अकुशलिनो वा, न च गृहपत्नीपरिवारस्य स्थितिं अवबुध्ये। किं तेषां गेहे सुखं वा दुःखं वा, कथं ते वर्तन्ते, पुत्राः सदाचारिणः वा दुराचारिणः वा इति न वेद्मि। एवं लोभोपहताः पुत्रपत्नीबान्धवाः ये त्वां वित्तहेतोः परित्यक्तवन्तः, तेषु तव चित्तं किमपि स्नेहं अनुभवति वा? यथोक्तं तथा मे मनसि वर्तते, किं तु कर्तव्यं? मम मनः कठोरं न भवति। ये मां लोभेन त्यक्तवन्तः, येषां मातृपितृस्नेहो नष्टः, तेषु अपि मम हृदयं पत्न्यादिषु बान्धवेषु च अनुरक्तमेव। हे बुध, एतदहम् न अवगच्छामि, ज्ञात्वापि अपि, कथं स्नेहः अपात्रेषु अपि बान्धवेषु मनसि प्रवर्तते? तेषां कृते अहं श्वसामि, क्लेशं च अनुभवामि; किं करोमि, यतः मम मनः अनार्द्रं न भवति, तेषु अपि ये मयि अननुरक्ताः। एवं तौ ब्राह्मणं मुनिं समुपेत्य, एकः समाधिनामकः वणिक्, अपरः श्रेष्ठः राजा, सम्यक् प्रणम्य, उपविशतां, विविधेषु विषयेषु संवादं च अकुरुताम्। अथ वणिक् पप्रच्छ—“भगवन्, एकं प्रष्टुमिच्छामि, किमर्थं मम मनः दुःखेन अनुरक्तं, स्वातन्त्र्येऽपि न वशे स्थितम्?” राजा अपि पप्रच्छ—“राज्यं सर्वं नष्टमपि, मम ‘ममेत्य्’भावः कुतः, यथाज्ञानिनां, यद्यपि तत्त्वं जानामि, हे महर्षे?” ब्राह्मणः उवाच—“एषः पुत्रैः छलितः, पत्न्या सेवकैश्च परित्यक्तः, स्वजनैः परिहीनः, तथापि तद्गतं हृदयं तेषु अनुरक्तमेव। एवं अहं च सः च, उभौ गाढदुःखितौ, दोषदर्शिनौ अपि, स्पृहा मनसि प्रवर्तते। हे महाभाग, एषा का मोहः, या विदुषामपि जायते? किमर्थं विवेकमोहः, मूढता, मयि तस्मिन्च जायते? सर्वे प्राणिनः विषयज्ञानवन्तः, हे महाभाग, तथापि विषयाः प्रतेकस्य भिन्नरूपेण दृश्यन्ते। केचन दिवा अन्धाः, केचन रात्रौ, केचन दिवा रात्रौ च समं पश्यन्ति। मनुष्याः ज्ञानीति सत्यम्, न तु केवलं त एव; सर्वे प्राणी—पशवः, पक्षिणः, मृगादयः—ज्ञानवन्तः एव। यत् मनुष्यज्ञानं, यच्च पशुपक्षिज्ञानं, यद् साम्यम्, यद्वैशिष्ट्यं, तदुभयत्र दृश्यते। ज्ञानस्य सत्त्वे अपि, एतान् पतङ्गान् पश्य, ये अग्नौ लोभात् पतन्ति, तस्य स्वादलुब्धाः, क्षुधया पीड्यमानाः, मोहात् नश्यन्ति। मनुष्याः अपि, पुरुषसिंहाः, पुत्रेषु कामेन अनुरक्ताः, लोभेन प्रत्युपकारम् इच्छन्ति—एतदपि न पश्यसि किम्? तथापि, मोहजले निमग्नाः, महन्मायाशक्त्या भ्रमिताः, संसारनिमग्नाः भवन्ति। अतः अत्र न विस्मयः; विश्वेश्वरस्य योगनिद्रया, हरिमायया, जगत् मोहं प्राप्नोति। विदुषामपि मनांसि, हे देवि, सा भगवती बलात् आकर्षति; सा महामाया मोहं ददाति। सा एव एषं चराचरं विश्वं सृजति; तया प्रसन्नया वरः लभ्यते, मोक्षोपायः च भवति। सा परा विद्या, नित्यत्वं, मोक्षकारणं; सा एव संसारबन्धनहेतुः, सर्वेश्वरी। हे भगवन्, का सा या त्वया महामायेति कथ्यते? कथं सा जाता, किम् कर्म, द्विजोत्तम? का सा देवी, किम् स्वरूपं, कुतः सा जाता? एतत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि, त्वत्तः ब्रह्मविदां श्रेष्ठात्। सा नित्यं विश्वरूपिणी, तया सर्वमिदं व्याप्यते; तस्याः उत्पत्तिः नानाविधं श्रूयते—मम वचः शृणु। यदा देवकार्यसिद्ध्यर्थं आवश्यकं, तदा सा प्रकटते; नित्यापि, लोके जाता इति कथ्यते। यदा कल्पान्ते विष्णुः, शेषेण शयितः, एकस्मिन्समुद्रे योगनिद्रां गतः, तदा मदुकैटभाख्यौ घोरौ दैत्यौ, विष्णोः कर्णमलात् जातौ, ब्रह्मवधाय उद्यतौ। ब्रह्मा, पद्मासनः, विष्णुनाभिसंभूतपद्मस्थः, तौ दैत्यौ दृष्ट्वा, विष्णुं च सुप्तं अपश्यत्। स मनसा संहित्य, हरिणयनस्थितां योगनिद्रां स्तोतुम् आरब्धवान्, हरिं बोधयितुम्। जगद्धात्र्याः, लोकसंस्थायाः, सृष्टिसंहारकारिण्याः, विष्णोः दिव्यनिद्रायाः, भगवत्याः स्तुतिं चकार। त्वं स्वाहा, त्वं स्वधा, त्वं वषट्कारः, शब्दात्मिका; त्वं सुधा, अक्षरा, नित्यस्थिता त्र्यंशरूपिणी। त्वं नित्यं वर्णातीतार्धमात्रा, अप्रकाश्यरूपा; त्वं सन्ध्या, सावित्री, त्वं परा जननी। त्वया एव सर्वं ध्रियते, त्वया सृष्टं, त्वया रक्ष्यते, त्वं सदा संहरसि। सृष्टौ सृष्टिरूपा, स्थितौ स्थितिरूपा, संहारे च संहाररूपा, विश्वमूर्तेति।