तत्र स राजा, स्नेहवशेन आकृष्टचित्तः, चिन्तयामास—"सा पुरी या मम पितृपैत्रिकी पूर्वं मया रक्षिता, सा अद्य नष्टा। मम सेवकाः दुष्टाचारिणः सन्ति, ते धर्मेण तां रक्षेयुः वा न वा, न जानामि।" पुनः सः मनसि विचारयामास—"मम प्रधानामात्यः, यो नित्यं गर्वितः युद्धविशारदश्च, स इदानीं रिपोः वशे स्थितः, किम् किञ्चिदपि सुखं भुङ्क्ते वा न वा, न वेद्मि।" ये च मम अनुयायिनः पूर्वं दानैः, वित्तेन, अन्नेन च मां अनुवर्तन्त, अद्य ते नूनं अन्येषां राज्ञां पक्षे सेवां कुर्वन्ति। तेषां च नित्यं प्रमाददातृत्वेन, कुप्रवृत्त्या च, या कोषसमृद्धिः महता कष्टेन सञ्चिता, सा शीघ्रं क्षयिष्यति। एवं सः राजा एतान् अन्यांश्च विषयान् चिन्तयन्, तत्र ब्राह्मणाश्रमसंनिधौ एकं वणिजं अपश्यत्। तं स पप्रच्छ—"भवान् कः? कस्य हेतोः अत्र आगतः? किमर्थं दुःखितः शोकाकुलश्च दृश्यसे?" इति। तस्य राज्ञः सौम्यं वचनं श्रुत्वा सः वणिक् सम्यक् प्रणम्य प्रत्युवाच—"अहं समाधिनाम वणिक्, धनाढ्यकुले जातः, किन्तु मम पुत्रैः भार्यया च, लोभवशात् अधर्मेण, बहिर्निर्वासितः। धनदारपुत्रविहीनः, सर्वस्वं मया हृतम्, बान्धवमित्रैश्च परित्यक्तः, दुःखितः अत्र अरण्यं प्राप्तः।" "अत्र च अहं न जानामि—मम पुत्राः कुशलिनः वा अकुशलिनः वा, न च मम कुलस्य भार्यायाश्च स्थितिं वेद्मि। तेषां गृहे सुखं वा दुःखं वा, ते कथं सन्ति, मम पुत्राः सदाचारिणः वा दुराचारिणः वा?" तदा राजा पप्रच्छ—"ये लोभिनः, ये तव पुत्रभार्यादयः, ये त्वां धनार्थं परित्यज्य निष्कासितवन्तः, तेषु अपि तव मनः स्नेहेन प्रवर्तते किम्?" वणिक् उवाच—"यथावत् भवान् उक्तवान्, ममापि मनसि एवं विचारः; किं तु किमहं करोमि? मम मनः कठोरं न भवति। ये लोभिनः मया परित्यक्ता, ये मातृपितृस्नेहम् उत्सृज्य मां त्यक्तवन्तः, तेषु अपि मम हृदयं तेषां भार्याकुलबान्धवेषु स्नेहेन स्थिरं तिष्ठति।" "भोः बुध, एतदहम् न अवगच्छामि—ज्ञात्वापि, किमर्थं अयुक्तेषु अपि बान्धवेषु मनः स्नेहेन प्रवर्तते? तेषां कृते अहं श्वसामि, दुःखं च अनुभवामि; किं करोमि, यदि मम मनः अप्रियमपि न कठोरं भवति?" एवं तयोः ब्राह्मणः, वणिक् समाधिः, नरपतिश्च, सह तं मुनिं उपसस्रतुः। तौ सम्यक् प्रणम्य, यथोचितं तस्मिन् उपविष्टौ, विविधान् विषयान् चर्चयन्तौ स्थितौ। तदा तावूचतु—"भगवन्, किञ्चित् पृच्छामः, ब्रूहि—किमर्थं दुःखेषु अपि मम मनः आसक्तं भवति, स्वातन्त्र्यं च नास्ति?" राजा अपि पप्रच्छ—"राज्यं सर्वं नष्टं, तथापि मम 'ममत्वबुद्धिः' स्थितैव, यथा अज्ञस्य, ज्ञात्वापि, हे मुने, किमेतत्?" "सः अपि पुत्रैः छन्नः, भार्यया सेवकैश्च परित्यक्तः, स्वजनैश्च त्यक्तः, तथापि तेषु हृदयं स्नेहेन स्थितम्। एवं मम अपि तस्य च, दुःखेन आर्तौ, दोषदर्शनात् अपि, मनः स्नेहेन आकृष्यते।" "महाभाग, किमेतत् मोहः, यः विदुषामपि जायते? किमेतत् विवेकमोहनं, मन्दता, या मयि तस्मिन्च दृश्यते?" पुनः ब्राह्मणः उवाच—"सर्वेषां प्राणिनां विषयेषु ज्ञानं भवति, महाभाग, तानि विषयाः प्रत्येकस्य प्राणिनः भिन्नरूपेण दृश्यन्ते।" "कश्चित् दिवा अन्धः, कश्चित् रात्रौ, कश्चित् दिवा रात्रौ च तुल्यदर्शी। मनुष्याः ज्ञानीति सत्यम्, किन्तु तत्र विशेषः नास्ति; सर्वे प्राणिनः—गवः, पक्षिणः, मृगादयः—अपि ज्ञानवन्तः। यद् यत् ज्ञानं मनुष्येषु, तद् अन्येषु अपि; यच्च विशेषम्, तत् अपि तेषु अस्ति।" "पश्य—ज्ञानवत्त्वेऽपि, पङ्क्तिपतङ्गाः अग्निं स्वादु मन्यन्तः, मोहात् तत्र पतन्ति, क्षुधया पीड्यमानाः विनश्यन्ति। मनुष्याः अपि, नरव्याघ्रा इव, पुत्रेषु कामेन आसक्ताः, लोभेन प्रत्युपकारं याचन्ते—किमेतत् न दृश्यते?" "एवं स्नेहस्रोतसि निमग्नाः, महतीं मायां आश्रित्य, मोहकूपे पतन्ति, या जगद् धारयति। अतः अत्र विस्मयः न कर्तव्यः; योगनिद्रया जगन्नाथस्य, हरिमहामायया, जगत् एवं मोह्यते।" "सा भगवती, महती माया, बुद्धीनामपि बलात् मनांसि आकर्षति, मोहं ददाति। तया सर्वं जगदचेतनचेतनात्मकं सृज्यते; या प्रसन्ना, सा वरदायिनी, मोक्षोपायः अपि। सा परा विद्या, नित्या, मोक्षहेतुश्च; सा एव संसारबन्धनकारिणी, सर्वेश्वरी।" तदा राजा पप्रच्छ—"भगवन्, का सा देवी या महामाया इति कथ्यते? सा कुतः समुत्पन्ना? किमस्याः स्वरूपं, किमस्याः कर्म?" ब्राह्मणः प्रत्युवाच—"सा नित्यं विश्वरूपिणी, येन सर्वं व्याप्तम्; तथापि, अस्याः उत्पत्तिः नानाविधं श्रूयते—तद्वदामि।" "यदा यदा देवानां कार्यसिद्धये आवश्यकता भवति, तदा सा अवतारं गृह्णाति; नित्यापि, लोके तदा तदा जायते इत्युच्यते। यदा कल्पान्ते विष्णुः, शेषनागं वितन्य, योगनिद्रया एकस्मिन्समुद्रे शयानः आसीत्, तदा तस्य कर्णमलात् द्वौ भीषणौ दैत्यौ, मधुकैटभनामानौ, उत्पन्नौ, ब्रह्माणं हन्तुं समुत्तिष्ठतुः।