देवीमाहात्म्यम्

शृणु, सावर्णिः सूर्यतनयः, यः अष्टमः मनुः कीर्त्यते, तस्य उत्पत्तिं विस्तरेण कथयामि। महत्या मायया शक्त्या, स एव सावर्णिः तेजस्वी सूर्यपुत्रः, मन्वन्तरस्य अधिपतित्वं प्राप्नोत्। पूर्वे तु स्वारोचिषे मन्वन्तरे चैत्रीयकुले जातः सूरतः नाम राजा बभूव, यः पृथिव्याः समग्रां भूमिं शास्ति स्म। सः स्वजनान् आत्मसुतवत् यथावत् रक्षन् आसीत्, तदा तस्य राज्यविनाशकाः शत्रवः समुत्थिताः। तैः सह महाबलवान् सः युद्धं कृतवान्, किन्तु तेषां सन्ख्यायाः न्यूनत्वेऽपि सः तैः संग्रामे पराजितः। ततः सः स्वपुरं प्रत्यागत्य, स्वस्य एव भूम्याः अधिपतिः जातः, तथापि तत्रापि तं शत्रवः बलवन्तः पीडयामासुः। दुष्टमन्त्रिभिः च बलद्भिः च तस्य दुर्बलस्य राज्ञः कोषः सेनाऽपि तैः दुष्टैः स्वनगरे अपहृताः। ततः सः राज्यहीनः राजा मृगयायाः निमित्तेन अश्वमारुह्य एकाकी वनं गाढं प्रविवेश। तत्र तेन मेधसः महर्षेः आश्रमः दृष्टः, शान्तः शिष्यसमन्वितः, यत्र मृगाः निर्भयाः विचरन्ति स्म। तत्र सः किञ्चित्कालं स्थित्वा, महर्षिणा सत्कारपूर्वकं पूजितः, तस्मिन्महर्षेः आश्रमे विचरन् स्थितवान्। तत्र तस्य चित्तं स्नेहेनाकृष्टम्, चिन्तयामास—'सा पुरी या मया पूर्वं पितृपैतामही रक्षिता, सा अद्य नष्टा। ये मम सेवकाः, दुष्टाचाराः, ते धर्मेण तां रक्षन्ति वा न वा, न जानामि। मम प्रमुखमन्त्री, यो युद्धे निपुणः, सः अद्य शत्रोः वशे सुखानि भोक्तुं शक्नोति वा न वा?' इति। ये च ये मम सदा दानधनेन भोज्येन चानुगताः, ते अद्य नूनं अन्येषां राज्ञां पक्षे वर्तन्ते। तेषां प्रमाददोषैः, अन्यायव्ययैः, यः कोषः महता कष्टेन सञ्चितः, सः शीघ्रं क्षीणः भविष्यति। एवं सः राजा बहूनि विषयान् चिन्तयन्, ब्राह्मणाश्रमस्य समीपे एकं वणिजं दृष्टवान्। तम् अपृच्छत्—'भोः आर्य, त्वं कः? किमर्थं चात्र आगतः? किं दुःखितः क्लिष्टचित्तश्च दृश्यसे?' इति। राज्ञः सौम्यवचनं श्रुत्वा, सः वणिक् सस्मार्गवन्, प्रणम्य प्रत्युवाच। 'अहं समाधिः नाम वणिक्, धनाढ्यकुले जातः, किन्तु पुत्रैः भार्यया च लोभेन धर्महीनैः परित्यक्तः। धनपत्नीपुत्रविहीनः, स्वजनमित्रैः परित्यक्तः, दुःखितः वने प्राप्तः। अत्र अहं न जानामि, पुत्राः सुखिनः वा दुःखिनः वा, न च मम कुलस्य भार्यायाः च स्थितिः ज्ञायते।' 'किं तेषां गृहे सुखं वा दुःखं वा? कथं ते वर्तन्ते? मम पुत्राः सदाचारिणः वा दुराचारिणः वा?' इत्युक्ते, राजा पुनः पृच्छति—'ये धनलोभेन त्वां त्यक्तवन्तः, ते पुत्राः भार्या च, तेषु अप्यस्ति ते मनसि स्नेहः?' वणिक् प्रत्याह—'यथा त्वया उक्तं, तथा मम अपि मनसि; किं तु किं करिष्यामि? हृदयं मम कठोरं न भवति। ये मां लोभेन त्यक्तवन्तः, पितृस्नेहं परित्यक्तवन्तः, तेषु अपि मम हृदयं स्नेहेन युक्तम्—भार्यायां कुलजने बन्धुषु च।' 'भोः विद्वन्, अहं एतद् न अवगच्छामि, यद्यपि जानामि, कथं बन्धुषु अनर्हेषु अपि मनः स्नेहेन प्रवर्तते?' 'तेषां कृते श्वसन् विषण्णः अस्मि; किं करिष्यामि, यतः मनः मम तेषु अननुरक्तेषु अपि कठोरं न भवति।' ततः, हे ब्राह्मन्, तौ उभौ सः वणिक् समाधिः च सः श्रेष्ठी राजा च, तं महर्षिं समीपमुपजग्मतुः। सम्यक् अभिवाद्य, वणिजा च राज्ञा च, तत्र उपविश्य नानाविषयेषु संवादं चक्रतुः। तौ प्राहतुः—'भगवन्, किंचिद् पृच्छामः—किं कारणं यत् दुःखेषु अपि मनः मम तत्र एव प्रवर्तते, यदा अहं तस्य नियन्त्रणं न करोमि?' 'राज्यं सर्वं नष्टं, तथापि 'मम' इति भावः मम वर्तते, यद्यपि सत्यं जानामि, मूढवत् इव, हे महर्षे।' 'अयं पुत्रैः विभ्रान्तः, भार्यया सेवकैश्च त्यक्तः, स्वजनैः परित्यक्तः, तथापि तेषु हृदयं तस्य अनुरक्तमेव।' 'एवं सः च अहं च, दुःखेन क्लिष्टौ, दोषदर्शनं कुर्वाणौ अपि विषयेषु, मनः स्नेहेन आकृष्टम्।' 'भगवन्, का एषा मोहः यः पण्डितेषु अपि जायते? किं कारणं यत् विवेकमूढता, मूढता, मम तस्य च जायते?' 'सर्वे प्राणिनः विषयेषु ज्ञानवन्तः, भगवन्, तथापि विषयाः प्रत्येकस्य भिन्नरूपेण दृश्यन्ते।' 'केचित् दिवा अन्धाः, अन्ये रात्रौ अन्धाः; केचित् दिवा रात्रौ च समं पश्यन्ति।' 'मानुषाः ज्ञानवन्तः, किन्तु ते विशेषः न; सर्वे हि गाः, पक्षिणः, मृगादयः अपि ज्ञानवन्तः एव।' 'यत् ज्ञानं मानुषेषु, यत् पशुषु पक्षिषु च, यत् तुल्यं तत्र, यत् विशेषं, तत् उभयत्रापि दृश्यते।' 'पश्य, ज्ञानस्य सतत्त्वे अपि, पतङ्गाः दीपशिखायामाकृष्टाः, मोहात् तस्य स्वादं इच्छन्तः, क्षुधया पीड्यमानाः, विनश्यन्ति।' 'मानुषाः अपि, नरव्याघ्राः इव, पुत्रेषु आसक्ताः, लोभेन प्रतिदानं इच्छन्ति—नु किमेतत् न पश्यसि?' 'एवं स्नेहविवरे निमग्नाः, महत्या मायया, या विश्वं धारयति, मोहमग्नाः भवन्ति।' एवं सावर्णिः सूर्यतनयः, स्वारोचिषे मन्वन्तरे सूरतराजा, समाधिवणिक् च, सर्वे महान्मायायाः प्रभावेण, दुःखासक्ताः, मोहग्रस्ताः, तत्र महर्षेः आश्रमे उपविष्टाः, तदिदं सर्वं जगदपि मायया एव प्रवर्तते इति ज्ञात्वा, तस्य रहस्यं वक्तुं महर्षिं पृच्छन्ति स्म।