ਦੇਵੀਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः । स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः

ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਾਵਰਨਿ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।

स्वारोचिषे ऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः । सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले

ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਚੈਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਰਥਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा

ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਰਾਜੇ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।

तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः । न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः

ਉਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ; ਉਹ ਘੱਟ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।

ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपो ऽभवत् । आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः

ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਥੇ ਵੀ ਉਹ ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੈਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਰਿਹਾ।

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः । कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः

ਮੰਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਨਿਕੰਮੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਤੇ ਖਜਾਨਾ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ।

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भुपतिः । एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्

ਫਿਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਇਕੱਲਾ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः । प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम्

ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਧਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਚੈਨ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਸੋਭਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

तस्थौ कञ्चित् स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः । इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे

ਉਹ ਉਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਇधर-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ।

सो ऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः । मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् । मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा

ਉਥੇ, ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: 'ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਖੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਨੌਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਖਰਾਬ ਹੋ ਚੁਕੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।'

न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः । मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते

'ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਮੇਰਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰੂਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।'

ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः । अनुवृत्तिं ध्रुवं ते ऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦਾਨ, ਧਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् । संचितः सो ऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति

ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਖਰਚ ਕਰਦੇ ਤੇ ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਖਜਾਨਾ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः । तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः

ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमने ऽत्र कः । सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे

ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਜੀ? ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦੇ ਹੋ?"

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्

ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮ ਸਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

समाधिर्नाम वैश्यो ऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः

ਮੈਂ ਸਮਾਧਿ ਨਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ, ਧਨਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਮੰਦ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਧਨ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਬੜੀ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।

सो ऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः

ਇੱਥੇ ਬੈਠਿਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਹੈ।

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः

ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਆਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੇ?

यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮੋਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?

एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः

ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु

ਹੇ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ: ਦਿਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਝੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਪਿਆਰ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ?

तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते । करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?

ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्यो ऽसौ स च पार्थिवसत्तमः

ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਏ—ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਮਾਧੀ ਸੀ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ।

कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਸੀ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ; ਫਿਰ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् । दुः खाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना

ਪੂਜਨੀਕ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ: ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ?

ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतो ऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम

ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਗਵਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ 'ਮੇਰਾ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ?