ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਛਿਨ ਗਈ ਸੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਕੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਮੈਧਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੁਰਾਣੇ ਲਗਾਵਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਨੌਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਤਾਂ ਬੇੜੰਗ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਸੋਚਦਾ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਣੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਹਫੇ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੈਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਰਾਜਾ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਭਾਈ? ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦੇ ਹੋ?" ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲਚਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਨਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਤਣਖਾ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਨ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਮੇਰੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।" "ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਹੈ ਜਾਂ ਦੁਖ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਚਾਲ ਵਾਲੇ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਿਹੜੇ ਲਾਲਚੀ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿਕ, ਧਨ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਲ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?" ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਵੀ ਸੋਚ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਉਹਨਾਂ—ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਵਲ ਮੋਹ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਬੇਮੁਹੱਬਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੋਹਤਾਜ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ?" ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੂਜਨਯੋਗ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ?" "ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ 'ਮੇਰਾ' ਦਾ ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ?" "ਇਹ ਵਪਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਮੋਹ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਭੁੱਲ, ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ?" "ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਦਿਕ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਰਾ ਦੇਖੋ, ਇਹ ਕੀੜੇ (ਪਤੰਗੇ) ਅੱਗ ਵਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਲ ਮੋਹ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?" "ਫਿਰ ਵੀ, ਮੋਹ ਦੇ ਭਵੰਡਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ (ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ), ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ, ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਾਹਾਨ ਮਾਇਆ, ਉਹ ਸੁਭਾਗਵਤੀ ਦੇਵੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੇ ਵਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਸਭ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਦਾ ਭੀ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਾਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ! ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਮਾਇਆ ਆਖਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀ ਹਨ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ?" "ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਮੂਲਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।" "ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੂਪਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।