ਜਦੋਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੇਖੋ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗੇ ਅੱਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸੜ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਤੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ? ਮਨੁੱਖ, ਮੋਹ ਦੇ ਭਵੰਡਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਗੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ, ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਇਤਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਪੂਰੇ ਜਗਤ, ਚਾਹੇ ਜੜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੇਤਨ, ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵੋੱਚ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਹੇ ਪੂਜਨਯ! ਇਹ ਕੌਣ ਸੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਮਾਇਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹਨ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ?" "ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋੱਚ!" ਤਦ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: "ਉਹ ਸਦੀਵ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਲੰਬੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਮੈਲ ਤੋਂ, ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ, ਮਧੂ ਅਤੇ ਕੈਟਭ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਤਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਯੋਗ ਨੀਂਦ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲਯ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। "ਤੁਸੀਂ ਸਵਾਹਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਵਧਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਹੋ, ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਅਮਰ ਰਸ ਹੋ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੋ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਅਧ-ਅੱਖਰ ਹੋ ਜੋ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਧਿਆ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਵਿਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੋ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਾਂ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸਦੀ ਲਯ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ, ਜਦੋਂ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਲਣਾ ਹੋ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਲਯ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲਯ ਹੋ, ਹੇ ਜਗਤ ਰੂਪਾ। ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਂ ਗਿਆਨ, ਮਹਾਂ ਮਾਇਆ, ਮਹਾ ਬੁੱਧੀ, ਮਹਾਂ ਸ੍ਰਿਤੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਮਹਾ ਮੋਹ, ਮਹਾਂ ਦੇਵੀ, ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੋ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਤ, ਮਹਾ ਰਾਤ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਰਾਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਰਾਜ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਲਾਜ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਲਜਾ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਭਾਲਾ ਫੜਨ ਵਾਲੀ, ਭਿਆਨਕ, ਗਦਾ ਤੇ ਚਕਰ ਧਾਰੀ ਹੋ, ਸ਼ੰਖ ਫੜਨ ਵਾਲੀ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਹੋ, ਤੀਰ, ਗੋਲੀ ਤੇ ਲੋਹੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਸਜਜ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨਰਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ, ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੋ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੁਾਡੇ ਕਾਰਨ, ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਸੰਭਾਲਕ ਤੇ ਨਾਸਕ ਵੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਇਸ਼ਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਅਜੇਤੂ ਦੈਤਾਂ, ਮਧੂ ਤੇ ਕੈਟਭ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੋ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਚੁਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜਗਾ ਦੇਵੋ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇਵੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਂ ਦੈਤ ਮਾਰੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਤਾਮਸੀ ਦੇਵੀ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ, ਮਧੂ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ, ਬਾਂਹਾਂ, ਦਿਲ ਤੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਿਸ਼੍ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਠ ਬੈਠੇ ਤੇ ਮਧੂ ਤੇ ਕੈਟਭ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਭਾਰੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਵਿਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ, ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਮਸਤ, ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਸਾਡੀ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗੋ।" ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ; ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣੇ ਹੋ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ।" ਤਦ, ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਉਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਮਾਰੋ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ—ਤੁਾਡੀ ਵਿਰਤਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਤ ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਮਿਲੇ।" "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ," ਆਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਹਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਕਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਿਆ ਲਈ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋਇਆ।