ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸਨੂੰ ਠੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਗਹਿਰੀ ਤਕਲੀਫ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ! ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮੋਹ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ, ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ; ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ—ਸਭ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਦੀਵੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਕੀੜੇ ਆਪਣੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਅੱਗ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਲ ਵਾਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਹ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਹ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਹਾਂਮਾਇਆ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਸਦੀਵੀ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਸਭ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: ਹੇ ਪੂਜਨੀਏ! ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹਨ? ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ, ਉਸਦੀ ਮੂਲਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਿਣੁ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਨੂੰ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਯੋਗ ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਣੁ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਵਿਣੁ ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਵਿਣੁ ਨੂੰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਣੁ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਯੋਗ ਨਿਦਰਾ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਣੁ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸਨੇ ਜਗਤ ਜਨਨੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਲਯ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਵਿਣੁ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਨੀਂਦ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ: "ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਵਾਹਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਵਧਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਹੋ, ਧੁਨੀ ਦਾ ਤੱਤ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਅਮਰ ਰਸ ਹੋ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੋ, ਬੋਲੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਦੀਵੀ, ਅਉਚਾਰਿਤ ਅਰਧ ਮਾਤਰਾ ਹੋ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਂਝ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਤੇ ਪਰਮ ਮਾਤਾ ਹੋ। ਸੰਸਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸਦਾ ਲਯ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਰਚਨਾ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ, ਪਾਲਣ ਵੇਲੇ ਪਾਲਣ ਦਾ, ਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ, ਹੇ ਜਗਤ ਸਰੂਪਾ। ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਮਹਾਨ ਸਮਝ, ਮਹਾਨ ਮੋਹ, ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ, ਪਰਮ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਤੁਸੀਂ ਕਾਲ ਰਾਤ, ਮਹਾ ਰਾਤ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮੋਹ ਰਾਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਆਈਸ਼ਵਰਯ, ਲਾਜ, ਬੁੱਧੀ, ਲਜਾ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੇ ਖਿਮਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਭਾਲਾ ਫੜਨ ਵਾਲੀ, ਭਿਆਨਕ, ਗਦਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੰਖ ਵਾਲੀ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ, ਗੋਫ਼ ਤੇ ਲੋਹ-ਮੁਸਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ, ਉੱਚੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ, ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਤੇ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਹੇ ਸਾਰ ਰੂਪਾ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ; ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਲਕ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਤੁਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਇਸ਼ਾਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸਤੁਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੋ ਅਜਿੱਤ ਦੈਤ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿਓ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਚੂਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜਗਾ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਦੈਤ ਮਾਰੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਮੋਗੁਣੀ ਦੇਵੀ ਉਥੇ ਪਰਗਟ ਹੋਈ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਜਨਮ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਜਨਾਰਦਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਗ ਪਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।