ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮুনি ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਚਿਤ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਵਧਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗ ਗਵਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ 'ਮੇਰਾ-ਮੇਰਾ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਅਸਲ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖੋ—ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮਨ ਲਗਾਤਾਰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ! ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਮਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਹਿਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਮੂੜਤਾ, ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ ਸਾਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?" "ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਲੱਖਣ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਵਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਕੋਲ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੂੰ ਦੇਖ, ਪਤੰਗੇ ਅੱਗ ਵਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ? ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਮੋਹ ਦੇ ਭਵੰਡਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ, ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ, ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ, ਉਹ ਧੰਨਵੰਤ ਮਾਇਆ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਸਦੀਵੀ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਪੂਜਨਯ! ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਮਾਇਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਤੱਬ ਹਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ!" "ਉਸ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ, ਉਸਦੀ ਮੂਲਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ!" ਮੁਨੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਜਨਮੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਨੂੰ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਇਕੱਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕੰਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ, ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਆਏ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ।" "ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੀ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।" "ਉਸਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਜੋ ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਨੀਂਦ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੀ।" "ਤੂੰ ਹੀ ਸ੍ਵਾਹਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸ੍ਵਧਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਅਮਰਤ ਹੈਂ, ਹੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸਦੀਵੀ, ਜੋ ਬੋਲੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਹੀ ਸਦੀਵੀ, ਅਉਚਾਰਿਤ ਅਰਧ ਅੱਖਰ ਹੈਂ, ਜੋ ਉਚਾਰਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਤੂੰ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਵਿਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਮਾਤਾ ਹੈਂ।" "ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।" "ਸਿਰਜਣ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਹੀ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈਂ, ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਂ ਸੰਭਾਲ ਦਾ, ਤੇ ਸੰਘਾਰ ਸਮੇਂ ਸੰਘਾਰ ਦਾ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ।" "ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਮਹਾਨ ਯਾਦ, ਮਹਾਨ ਮੋਹ, ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ, ਪਰਮ ਮਹਿਲਾ ਹੈਂ।" "ਤੂੰ ਸਭ ਦੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈਂ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਤੂੰ ਹੀ ਕਾਲ ਦੀ ਰਾਤ, ਮਹਾਨ ਰਾਤ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈਂ।" "ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ, ਤੂੰ ਹੀ ਲਾਜ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਮ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਧੀਰਜ ਹੈਂ।" "ਤੂੰ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਭਾਲ ਦੀ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਭਿਆਨਕ, ਗਦਾ ਤੇ ਚਕਰ ਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਖ ਵਾਲੀ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਤੀਰਾਂ, ਗੋਫ ਤੇ ਲੋਹੀ ਗਦਾ ਵਾਲੀ।" "ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨਿਮਾਣੀ, ਹੇ ਪਰਮ ਮਹਿਲਾ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਤੇ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠਾ, ਹੇ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਲਾਹੀਏ?" "ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਰੱਖਿਆਕਾਰ, ਤੇ ਸੰਘਾਰਕ ਵੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਸਲਾਹ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਇਸ਼ਾਨ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਸਲਾਹ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਦੋ ਅਜਿੱਤ ਦਾਨਵ—ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ—ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦੇ।" "ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜਗਾ ਦੇ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਦਾਨਵ ਮਾਰੇ ਜਾ ਸਕਣ।