ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੀ? ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ—ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ—ਕੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਮਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਮੈਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ—ਪਰ ਮਨ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਉਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਉਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਗਵਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਰ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਿਆ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ—ਤਾਂ ਵੀ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਤਕਲੀਫ ਵਿੱਚ ਹਾਂ; ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤੀ, ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਮੈਂ ਤੇ ਉਹ—ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਸਤੂਆਂ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹਨ।" "ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਵਾਂ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਖੋ, ਪਤੰਗੇ ਅੱਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮਨੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ; ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?" "ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਮਮਤਾ ਦੇ ਭਵਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਹਾ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ, ਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਾ-ਮਾਇਆ, ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ, ਉਸ ਭਗਵਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਾ-ਮਾਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ; ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ।" "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ! ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾ-ਮਾਇਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤਵ ਕੀ ਹਨ, ਹੇ ਦਵਿਜ?" "ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ!" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਉਹ ਸਦਾ ਜਗਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਹੁਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।" "ਜਦ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹੋਣੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼্ণੂ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਨੂੰ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ," "ਤਦ, ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵ—ਮਧੂ ਤੇ ਕੈਟਭ—ਵਿਸ਼्णੂ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਵਿਸ਼्णੂ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉਗੇ ਕਮਲ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵ ਤੇ ਵਿਸ਼्णੂ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।" "ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਾਗਾ ਸਕੇ।" "ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼्णੂ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਨੀਂਦ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ।" "ਤੁਸੀਂ ਸਵਾਹਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਵਧਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਸ਼ਟ ਮੰਤ੍ਰ ਹੋ, ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਅਮਰ ਰਸ ਹੋ, ਹੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸਦੀਵੀ, ਵਾਕ ਦੇ ਤ੍ਰੈ-ਪਦ ਸਰੂਪ ਹੋ।" "ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਅਉਚਾਰਿਤ ਅਰਧ-ਅੱਖਰ ਹੋ, ਜੋ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਂਝ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਰਵੋਚ ਮਾਤਾ ਹੋ।" "ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਪਾਲਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ।" "ਉਤਪੱਤੀ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ, ਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਪਾਲਣ ਦਾ, ਤੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ, ਹੇ ਜਗਤ-ਸਰੂਪਾ।" "ਤੁਸੀਂ ਮਹਾ-ਗਿਆਨ, ਮਹਾ-ਮਾਇਆ, ਮਹਾ-ਵਿਵੇਕ, ਮਹਾ-ਸਮਝ; ਤੁਸੀਂ ਮਹਾ-ਭਟਕਣ, ਮਹਾ-ਦੇਵੀ, ਤੇ ਸਰਵੋਚਾ ਲੇਡੀ ਹੋ।" "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੀ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਤ, ਮਹਾ-ਰਾਤ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਭਟਕਣ ਦੀ ਰਾਤ ਹੋ।" "ਤੁਸੀਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੋ, ਰਾਜ-ਸਰਵੋਚਤਾ ਹੋ, ਲਾਜ ਹੋ, ਸਮਝ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਲਾਜਵੰਤਤਾ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੇ ਧੀਰਜ ਹੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਹਾ-ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ।