ਮੈਂ ਸਮਾਧਿ ਨਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਕ ਧਨਾਢ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੀਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹਨ—ਚੰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਹੈ ਜਾਂ ਦੁੱਖ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਸਭ ਲੋਕ—ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਹੋਰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਕੀ ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੋਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣਾ, ਮੇਰੇ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।" ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਵਾਲਾ ਸਨੇਹ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸਾਕਾਂ—ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਜ਼ਾਣਕਾਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪਤਾ ਹੈ: ਕਿਉਂ ਮਨ ਅਯੋਗ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਸਮਾਧਿ ਤੇ ਦੂਜਾ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ—ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਬੈਠ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। "ਪੂਜਨਯੋਗ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ: ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ? ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ 'ਮੇਰਾ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਪਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ?" "ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਿਆ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮੋਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਰਮ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਜਾਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਭੁੱਲ, ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?" "ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਕੋਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ; ਗਾਂ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਖੋ, ਕੀੜੇ-ਪਤੰਗੇ ਅੱਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਟਕ ਕੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਲ ਮੋਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?" "ਫਿਰ ਵੀ, ਮੋਹ ਦੇ ਭਵੰਡਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ, ਉਸ ਭਗਵਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰਮ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ; ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ।" "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ! ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਮਾਇਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੀ ਕਰਤੱਬ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ?" "ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ, ਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।" "ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।" "ਜਦ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਛ ਕੇ, ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਤਦੋ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ—ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ—ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਉੱਠੇ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਪ ਸੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।" "ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਯੋਗ ਨਿੰਦਰਾ ਦਾ ਜਾਗਣ ਵਾਸਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।" "ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਦਿਵਯ ਨਿੰਦਰਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।" "ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ੍ਵਾਹਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ੍ਵਧਾ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਸ਼ਟ ਮੰਤ੍ਰ ਹੋ, ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ; ਤੁਸੀਂ ਅਮਰਤ ਹੋ, ਹੇ ਅਖੰਡ ਤੇ ਸਦੀਵੀ, ਵਾਕ ਦੀ ਤ੍ਰੈ-ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ।" "ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਦੀਵੀ, ਅਕਥ ਅਰਧ-ਅੱਖਰ ਹੋ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਂਝ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮਾਤਾ ਹੋ।" "ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ।" "ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ, ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਹੋ; ਤੇ ਸੰਘਾਰ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਸਰੂਪਾ।