ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਲੋਂ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖੋਹ ਬੈਠਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੀਂ ਹੋਈ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਨੌਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।" ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ, "ਮੇਰਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਣੀਲਾ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੈਰੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਕੋਈ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਜੋ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਦਾਨ, ਧਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹੁਣ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।" ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ, "ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬੇਲਗਾਮ ਖਰਚੇ ਤੇ ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।" ਇਹ ਸਭ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਾਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਸ੍ਰੀਮਾਨ? ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਉਦਾਸ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਕਿਉਂ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹੋ?" ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਨੇਹੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਨਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਧਨਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਅਣਧਰਮੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਨ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਗਵਾ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿਤਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੀ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।" "ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜਾ? ਉਹ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ? ਕੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਲਾਲਚੀ ਲੋਕ—ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਧਨ ਲਈ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਮੋਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?" ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" "ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ—ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ—ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਕਿ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮਨ ਅਯੋਗ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਮੋਹ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?" "ਉਹਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਏ ਭਰਦਾ ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਵਪਾਰੀ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ—ਇੱਕ ਸਾਥ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਬੈਠ ਗਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਪਰ 'ਮੇਰਾ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ!" "ਇਹ ਵਪਾਰੀ, ਜਿਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਾਂ; ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਭੁੱਲ, ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਆ ਘੇਰਦੀ ਹੈ?" "ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵਸਤਾਂ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗੁਣ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਗਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ—all ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗੇ ਅੱਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲ ਮੋਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?" "ਫਿਰ ਵੀ, ਮੋਹ ਦੇ ਭਵੰਡਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਝ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ—ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ—ਦੇ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਇੰਝ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੇ ਮੋਹ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਮਾਤਾ ਵਲੋਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਦਾ ਭੀ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਮਾਇਆ ਆਖਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੀ ਕਰਤੱਬ ਹਨ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ?" "ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ!" ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਛ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਯੋਗ ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ—ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉੱਠ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।