ਦੇਵੀਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍

ਸਾਵਰਣੀ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਮਨੁ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚੈਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੁਰਥਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਸਕਰ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੁਰਥਾ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹਨਾਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਨਾਸਕਰ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੜਪ ਲਿਆ। ਅਖੀਰਕਾਰ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਭਾਣੇ ਇਕੱਲਾ ਘੋੜੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਧਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਚੇਲੇ-ਚੈਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜ ਵੱਲ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ—"ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੀ ਰਖਿਆ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਨੌਕਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਦਚਲਣ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਠੀਕ ਰਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਮੇਰਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਾਣੀਲਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੀ ਉਹ ਕੋਈ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਜੋ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਦਾਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਉਹਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਫ਼ਜੂਲਖ਼ਰਚੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੈਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਭਾਈ, ਤੇ ਇਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਇੰਨਾ ਉਦਾਸ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਕਿਉਂ ਦਿਸਦੇ ਹੋ?" ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਨਾਮ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ। ਧਨਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਨ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਮਾਲ-ਮੁਲਕ ਛਿਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ।" "ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਹੈ ਜਾਂ ਦੁਖ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਾੜੀ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੋ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿਤਾ, ਕੀ ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?" ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਮੇਰੇ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਮੋਹ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਣੁਕੂਲ ਨਹੀਂ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਨਾ ਵਾਪਸ ਦੇਣ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਵਪਾਰੀ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ—ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੂਜਣਯੋਗ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ?" "ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਰਾਜ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਰ 'ਮੈਰਾ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਪਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ?" "ਇਹ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ; ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਹ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਹਾਨਭਾਗ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ, ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ?" "ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਗੱਲ ਸਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਖੋ, ਕੀੜੇ-ਪਤੰਗੇ ਅੱਗ ਵੱਲ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜੱਪਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਵੱਲ ਭੱਜਦੇ ਹਨ।" "ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ?" "ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੋਹ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।