କିଂ ନୁ ତେଷାଂ ଗୃହେ କ୍ଷେମମକ୍ଷେମଂ କିଂ ନୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । କଥଂ ତେ କିଂ ନୁ ସଦ୍ଵୃତ୍ତାଃ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାଃ କିଂ ନୁ ମେ ସୁତାଃ
ଏବେ ତାଙ୍କ ଘରେ ସୁଖ କି ଅସୁଖ ଅଛି? ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେମିତି? ମୋ ପୁଅମାନେ ଭଲ ଆଚରଣ କରନ୍ତି କି ଖରାପ?
ଯୈର୍ନିରସ୍ତୋ ଭଵାଂଲ୍ଲୁବ୍ଧୈଃ ପୁତ୍ରଦାରାଦିଭିର୍ଧନୈଃ । ତେଷୁ କିଂ ଭଵତଃ ସ୍ନେହମନୁବଧ୍ନାତି ମାନସମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକେ ଧନ ଲୋଭରେ ତୁମକୁ ପୁଅ, ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ତୁମର ମନ ଏଉଁ ଭଲପାଇବା ରଖିଛି କି?
ଏଵମେତଦ୍ଯଥା ପ୍ରାହ ଭଵାନସ୍ମଦ୍ଗତଂ ଵଚଃ । କିଂ କରୋମି ନ ବଧ୍ନାତି ମମ ନିଷ୍ଠୁରତାଂ ମନଃ
ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଭାବ କହିଛ, ଏହା ମୋର ମନର ଭାବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ମନ କଠୋର ହେଉନାହିଁ।
ଯୈଃ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃସ୍ନେହଂ ଧନଲୁବ୍ଧୈର୍ନିରାକୃତଃ । ପତିସ୍ଵଜନହାର୍ଦଂ ଚ ହାର୍ଦି ତେଷ୍ଵେଵ ମେ ମନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଲୋଭରେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ଛାଡି, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଲେ ମୋର ଜନାନୀ, ପରିବାର ଓ ଆପ୍ତମାନେ; ମୋର ହୃଦୟ ସେମାନେ ପାଇଁ ଏଉଁ ଲଗି ରହିଛି।
କିମେତନ୍ନାଭିଜାନାମି ଜାନନ୍ନପି ମହାମତେ । ଯତ୍ପ୍ରେମପ୍ରଵଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଗୁଣେଷ୍ଵପି ବନ୍ଧୁଷୁ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ଏହି ଅଜାଣି ରହିଛି, ଜାଣିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ; କାହିଁକି ମନ ଅନୁଚିତ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ମଧୁର ଭାବରେ ଲଗି ରହେ?
ତେଷାଂ କୃତେ ମେ ନିଃ ଶ୍ଵାସୋ ଦୌର୍ମନସ୍ଯଂ ଚ ଜାଯତେ । କରୋମି କିଂ ଯନ୍ନ ମନସ୍ତେଷ୍ଵପ୍ରୀତିଷୁ ନିଷ୍ଠୁରମ୍
ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ଆସେ; ମୁଁ କଣ କରିବି, କାହିଁକି ମୋର ମନ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କଠୋର ହୁଏନା?
ତତସ୍ତୌ ସହିତୌ ଵିପ୍ର ତଂ ମୁନିଂ ସମୁପସ୍ଥିତୌ । ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋ ଽସୌ ସ ଚ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମଃ
ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଠି ହୋଇ ସେ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଏକଜଣ ବଣିକ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସମାଧି, ଅନ୍ୟଜଣ ରାଜା ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
କୃତ୍ଵା ତୁ ତୌ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାର୍ହଂ ତେନ ସଂଵିଦମ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟୌ କଥାଃ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚକ୍ରତୁର୍ଵୈଶ୍ଯ-ପାର୍ଥିଵୌ
ସେମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବଣିକ ଓ ରାଜା ବସିଗଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଚାମ୍ଯେକଂ ଵଦସ୍ଵ ତତ୍ । ଦୁଃ ଖାଯ ଯନ୍ମେ ମନସଃ ସ୍ଵଚିତ୍ତାଯତ୍ତତାଂ ଵିନା
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ: କାହିଁକି ମୋର ମନ ଦୁଃଖରେ ଲଗି ରହେ, ଯଦିଓ ଏହା ମୋର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନୁହେଁ?
ମମତ୍ଵଂ ଗତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗେଷ୍ଵଖିଲେଷ୍ଵପି । ଜାନତୋ ଽପି ଯଥାଜ୍ଞସ୍ଯ କିମେତନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ହରାଇ ଦେଇଛି, ତଥାପି 'ମୋର' ଭାବ କିପରି ଏପରି ଲଗି ରହେ, ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ?
ଅଯଂ ଚ ନିକୃତଃ ପୁତ୍ରୈର୍ଦାରୈର୍ଭୃତ୍ଯୈସ୍ତଥୋଜ୍ଝିତଃ । ସ୍ଵଜନେନ ଚ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତସ୍ତେଷୁ ହାର୍ଦେ ତଥାପ୍ଯତି
ସେ ପୁଅମାନେ ଠକାଇ ଦେଇଛନ୍ତି, ଜୀବନ ସାଥୀ ଓ ଦାସମାନେ ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏଠି ଲଗି ରହିଛି।
ଏଵମେଷ ତଥାହଂ ଚ ଦ୍ଵାଵପ୍ଯତ୍ଯନ୍ତଦୁଃ ଖିତୌ । ଦୃଷ୍ଟଦୋଷେ ଽପି ଵିଷଯେ ମମତ୍ଵାକୃଷ୍ଟମାନସୌ
ଏଭଳି ତାଙ୍କ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଜଣେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ; ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବସ୍ତୁମାନର ଦୋଷ, ଆମ ମନ ତଥାପି ଏଠି ଆସକ୍ତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛି।
ତତ୍କିମେତନ୍ମହାଭାଗ ଯନ୍ମୋହୋ ଜ୍ଞାନିନୋରପି । ମମାସ୍ଯ ଚ ଭଵତ୍ଯେଷା ଵିଵେକାନ୍ଧସ୍ଯ ମୂଢତା
ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ମୋହ କଣ, ଯାହା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସେ? ମୋ ଓ ତାଙ୍କର ଏହି ବିବେକ ଅନ୍ଧତା, ଏହି ମୂଢତା କିପରି ହେଉଛି?
ଜ୍ଞାନମସ୍ତି ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଗୋଚରେ । ଵିଷଯଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ଯାତି ଚୈଵଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାନ୍ତି, ହେ ମହାଭାଗ; କିନ୍ତୁ ବସ୍ତୁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଦିଵାନ୍ଧାଃ ପ୍ରାଣିନଃ କେଚିଦ୍ରାତ୍ରାଵନ୍ଧାସ୍ତଥାପରେ । କେଚିଦ୍ ଦିଵା ତଥା ରାତ୍ରୌ ପ୍ରାଣିନସ୍ତୁଲ୍ଯଦୃଷ୍ଟଯଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନେ ଅନ୍ଧ, କିଛି ରାତିରେ ଅନ୍ଧ; ଆଉ କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟିରେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନିନୋ ମନୁଜାଃ ସତ୍ଯଂ କିନ୍ତୁ ତେ ନ ହି କେଵଲମ୍ । ଯତୋ ହି ଜ୍ଞାନିନଃ ସର୍ଵେ ପଶୁ-ପକ୍ଷି-ମୃଗାଦଯଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ଞାନୀ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏକା ନୁହେଁ; କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ — ଗାଁ, ପକ୍ଷୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ — ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନଂ ଚ ତନ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯତ୍ତେଷାଂ ମୃଗୃପକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ଯତ୍ତେଷାଂ ତୁଲ୍ଯମନ୍ଯତ୍ତଥୋଭଯୋଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମାନତା ଅଛି ଏବଂ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଦୁଇପକ୍ଷରେ ମିଳିଥାଏ।
ଜ୍ଞାନେ ଽପି ସତି ପଶ୍ଯୈତାନ୍ ପତଙ୍ଗାଞ୍ଛାଵଚଞ୍ଚୁଷୁ । କଣମୋକ୍ଷାଦୃତାନ୍ ମୋହାତ୍ପୀଡ୍ଯମାନାନପି କ୍ଷୁଧା
ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖ ଏହି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଚାହିଁ ଯାଉଛନ୍ତି, ମୋହରେ ପଡି, ତାର ସ୍ୱାଦ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରେ ପୀଡିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ତା, ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି।
ମାନୁଷା ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ର ସାଭିଲାଷାଃ ସୁତାନ୍ ପ୍ରତି । ଲୋଭାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାଯ ନନ୍ଵେତାନ୍ କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ସିଂହାଙ୍କ ପରି, ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଶା ଭରିଥାନ୍ତି; ଲୋଭରେ ପଡି, ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଆଶା କରନ୍ତି—ତୁମେ ଏହା ଦେଖୁନାହିଁ କି?
ତଥାପି ମମତାଵର୍ତେ ମୋହଗର୍ତେ ନିପାତିତାଃ । ମହାମାଯାପ୍ରଭାଵେଣ ସଂସାରସ୍ଥିତିକାରିଣା
ତଥାପି, ମମତାର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଫସି, ମୋହର ତଳକୁ ପଡିଯାନ୍ତି; ମହାମାୟାର ଶକ୍ତିରେ, ଯାହା ସଂସାରକୁ ଅଟୁଟ ରଖେ, ସେମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି।
ତନ୍ନାତ୍ର ଵିସ୍ମଯଃ କାର୍ଯୋ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଜଗତ୍ପତେଃ । ମହାମାଯା ହରେଶ୍ଚୈତତ୍ତଥା ସଂମୋହ୍ଯତେ ଜଗତ୍
ଏଠାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବାର କିଛି ନାହିଁ; ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କର ଯୋଗନିଦ୍ରା ଏବଂ ହରିଙ୍କର ମହାମାୟାରେ, ଏହି ଜଗତ ଏଭଳି ମୋହିତ ହୋଇଯାଏ।
ଜ୍ଞାନିନାମପି ଚେତାଂସି ଦେଵୀ ଭଗଵତୀ ହି ସା । ବଲାଦାକୃଷ୍ଯ ମୋହାଯ ମହାମାଯା ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବୀ, ଭଗବତୀ ଶକ୍ତିରେ ବଳପୂର୍ବକ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ମହାମାୟା ତାଙ୍କୁ ମୋହରେ ପକାଇଦିଏ।
ତଯା ଵିସୃଜ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ସୈଷା ପ୍ରସନ୍ନା ଵରଦା ନୃଣାଂ ଭଵତି ମୁକ୍ତଯେ
ସେ ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଚଳ-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ତାଙ୍କର କୃପା ହେଲେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ହେଇଥାନ୍ତି ।
ସା ଵିଦ୍ଯା ପରମା ମୁକ୍ତେର୍ହେତୁଭୂତା ସନାତନୀ । ସଂସାରବନ୍ଧହେତୁଶ୍ଚ ସୈଵ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରୀ
ସେ ଦେବୀ ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ, ମୁକ୍ତିର କାରଣ ଏବଂ ସନାତନ । ସେ ନିଜେ ସଂସାର ବନ୍ଧନର କାରଣ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ ।
ଭଗଵନ୍ ! କା ହି ସା ଦେଵୀ ମହାମାଯେତି ଯାଂ ଭଵାନ୍ । ବ୍ରଵୀତି କଥମୁତ୍ପନ୍ନା ସା କର୍ମାସ୍ଯାଶ୍ଚ କିଂ ଦ୍ଵିଜ
ଭଗବନ୍ ! ଆପଣ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ 'ମହାମାୟା' ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି, ସେ କିଏ ? ସେ କିପରି ଉପଜିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କଣ ?
ଯତ୍ସ୍ଵଭାଵା ଚ ସା ଦେଵୀ ଯତ୍ସ୍ଵରୂପା ଯଦୁଦ୍ଭଵା । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵର
ସେ ଦେବୀଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କଣ, ତାଙ୍କର ମୂଳ ରୂପ କଣ, ଏବଂ ସେ କେଉଁଠୁ ଉପଜିଲେ ? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଆପଣଙ୍କଠୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ନିତ୍ଯୈଵ ସା ଜଗନ୍ମୂର୍ତିସ୍ତଯା ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍ । ତଥାପି ତତ୍ସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ବହୁଧା ଶ୍ରୁଯତାଂ ମମ
ସେ ଦେବୀ ସଦା ଜଗତର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରି ଯାଇଛି । ତଥାପି, ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି — ଏହା ମୋଠୁ ଶୁଣ ।
ଦେଵାନାଂ କାର୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମାଵିର୍ଭଵତି ସା ଯଦା । ଉତ୍ପନ୍ନେତି ତଦା ଲୋକେ ସା ନିତ୍ଯାପ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଦେବତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ସେ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ନିତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କହନ୍ତି ।
ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ଯଦା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ । ଆସ୍ତୀର୍ଯ ଶେଷମଭଜତ୍ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗର ହେଇ ଯାଇଥିବା କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଶେଷନାଗକୁ ପ୍ରସାରି ତାହାପରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ଯୋଗ ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହେଲେ ।
ତଦା ଦ୍ଵାଵସୁରୌ ଘୋରୌ ଵିଖ୍ଯାତୌ ମଧୁକୈଟଭୌ । ଵିଷ୍ଣୁକର୍ଣମଲୋଦ୍ଭୂତୌ ହନ୍ତୁଂ ବ୍ରହ୍ମାଣମୁଦ୍ଯତୌ
ସେତେବେଳେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାନର ମାଳା ଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ।