ସୋ ଽଚିନ୍ତଯତ୍ ତଦା ତତ୍ର ମମତ୍ଵାକୃଷ୍ଟଚେତନଃ । ମତ୍ପୂର୍ଵୈଃ ପାଲିତଂ ପୂର୍ଵଂ ମଯା ହୀନଂ ପୁରଂ ହି ତତ୍ । ମଦ୍ଭୃତ୍ଯୈସ୍ତୈରସଦ୍ଵୃତ୍ତୈର୍ଧର୍ମତଃ ପାଲ୍ଯତେ ନ ଵା
ସେଠାରେ, ଆସକ୍ତିରେ ଭରି, ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ: 'ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ମୁଁ ଯେଉଁ ସହରକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି, ସେହି ସହର ଏବେ ହରାଇଯାଇଛି । ମୋର ଦାସମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରିବେ କି ନାହିଁ ମୁଁ ଜାଣିନି ।'
ନ ଜାନେ ସ ପ୍ରଧାନୋ ମେ ଶୂରହସ୍ତୀ ସଦାମଦଃ । ମମ ଵୈରିଵଶଂ ଯାତଃ କାନ୍ ଭୋଗାନୁପଲପ୍ସ୍ଯତେ
'ମୁଁ ଜାଣିନି, ମୋର ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସଦା ଗର୍ବିତ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ, ଏବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା, କେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ କି ନାହିଁ ।'
ଯେ ମମାନୁଗତା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରସାଦଧନଭୋଜନୈଃ । ଅନୁଵୃତ୍ତିଂ ଧ୍ରୁଵଂ ତେ ଽଦ୍ଯ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯମହୀଭୃତାମ୍
ଯେମାନେ ସଦା ମୋତେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପହାର, ଧନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଵ୍ଯଯଶୀଲୈସ୍ତୈଃ କୁର୍ଵଦ୍ଭିଃ ସତତଂ ଵ୍ଯଯମ୍ । ସଂଚିତଃ ସୋ ଽତିଦୁଃ ଖେନ କ୍ଷଯଂ କୋଶୋ ଗମିଷ୍ଯତି
ସେମାନେ ଅସମ୍ଯତ ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ଅନুচିତ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁଥିବାରୁ, ଅତି କଷ୍ଟରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ରାଜକୋଷ ଶୀଘ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ।
ଏତଚ୍ଚାନ୍ଯଚ୍ଚ ସତତଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ପାର୍ଥିଵଃ । ତତ୍ର ଵିପ୍ରାଶ୍ରମାଭ୍ଯାସେ ଵୈଶ୍ଯମେକଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ
ରାଜା ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖର କଥା ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଏକ ବ୍ୟାପାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ପୃଷ୍ଟସ୍ତେନ କସ୍ତ୍ଵଂ ଭୋଃ ହେତୁଶ୍ଚାଗମନେ ଽତ୍ର କଃ । ସଶୋକ ଇଵ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଦୁର୍ମନା ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିଏ? ଏଠାକୁ କିପାଇଁ ଆସିଛ? ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଛ?"
ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ ପ୍ରଣଯୋଦିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସ ତଂ ଵୈଶ୍ଯଃ ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋ ନୃପମ୍
ରାଜାଙ୍କର ସSneହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାପାରୀ ନମ୍ରତା ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋ ଽହମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଧନିନାଂ କୁଲେ । ପୁତ୍ରଦାରୈର୍ନିରସ୍ତଶ୍ଚ ଧନଲୋଭାଦସାଧୁଭିଃ
ମୁଁ ସମାଧି ନାମକ ବ୍ୟାପାରୀ, ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ଓ ଜନା ଧନ ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୋତେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଵିହୀନଶ୍ଚ ଧନୈର୍ଦାରୈଃ ପୁତ୍ରୈରାଦାଯ ମେ ଧନମ୍ । ଵନମଭ୍ଯାଗତୋ ଦୁଃ ଖୀ ନିରସ୍ତଶ୍ଚାପ୍ତବନ୍ଧୁଭୈଃ
ଧନ, ଜନାନୀ, ପୁଅମାନେ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ, ମୋର ଜମାପୁଞ୍ଜି ନେଇ ମୁଁ ବନକୁ ଆସିଛି; ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଆପ୍ତ-ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି।
ସୋ ଽହଂ ନ ଵେଦ୍ମି ପୁତ୍ରାଣାଂ କୁଶଲାକୁଶଲାତ୍ମିକାମ୍ । ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ସ୍ଵଜନାନାଞ୍ଚ ଦାରାଣାଞ୍ଚାତ୍ର ସଂସ୍ଥିତଃ
ଏଠାରେ ରହି, ମୁଁ ଜାଣିନି ପୁଅମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ଭଲ କି ମନ୍ଦ; ନାହିଁ ଜାଣି, ମୋର ପରିବାର ଓ ଜନାନୀର ଅବସ୍ଥା କେମିତି।
କିଂ ନୁ ତେଷାଂ ଗୃହେ କ୍ଷେମମକ୍ଷେମଂ କିଂ ନୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । କଥଂ ତେ କିଂ ନୁ ସଦ୍ଵୃତ୍ତାଃ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାଃ କିଂ ନୁ ମେ ସୁତାଃ
ଏବେ ତାଙ୍କ ଘରେ ସୁଖ କି ଅସୁଖ ଅଛି? ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେମିତି? ମୋ ପୁଅମାନେ ଭଲ ଆଚରଣ କରନ୍ତି କି ଖରାପ?
ଯୈର୍ନିରସ୍ତୋ ଭଵାଂଲ୍ଲୁବ୍ଧୈଃ ପୁତ୍ରଦାରାଦିଭିର୍ଧନୈଃ । ତେଷୁ କିଂ ଭଵତଃ ସ୍ନେହମନୁବଧ୍ନାତି ମାନସମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକେ ଧନ ଲୋଭରେ ତୁମକୁ ପୁଅ, ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ତୁମର ମନ ଏଉଁ ଭଲପାଇବା ରଖିଛି କି?
ଏଵମେତଦ୍ଯଥା ପ୍ରାହ ଭଵାନସ୍ମଦ୍ଗତଂ ଵଚଃ । କିଂ କରୋମି ନ ବଧ୍ନାତି ମମ ନିଷ୍ଠୁରତାଂ ମନଃ
ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଭାବ କହିଛ, ଏହା ମୋର ମନର ଭାବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ମନ କଠୋର ହେଉନାହିଁ।
ଯୈଃ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃସ୍ନେହଂ ଧନଲୁବ୍ଧୈର୍ନିରାକୃତଃ । ପତିସ୍ଵଜନହାର୍ଦଂ ଚ ହାର୍ଦି ତେଷ୍ଵେଵ ମେ ମନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଲୋଭରେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ଛାଡି, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଲେ ମୋର ଜନାନୀ, ପରିବାର ଓ ଆପ୍ତମାନେ; ମୋର ହୃଦୟ ସେମାନେ ପାଇଁ ଏଉଁ ଲଗି ରହିଛି।
କିମେତନ୍ନାଭିଜାନାମି ଜାନନ୍ନପି ମହାମତେ । ଯତ୍ପ୍ରେମପ୍ରଵଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଗୁଣେଷ୍ଵପି ବନ୍ଧୁଷୁ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ଏହି ଅଜାଣି ରହିଛି, ଜାଣିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ; କାହିଁକି ମନ ଅନୁଚିତ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ମଧୁର ଭାବରେ ଲଗି ରହେ?
ତେଷାଂ କୃତେ ମେ ନିଃ ଶ୍ଵାସୋ ଦୌର୍ମନସ୍ଯଂ ଚ ଜାଯତେ । କରୋମି କିଂ ଯନ୍ନ ମନସ୍ତେଷ୍ଵପ୍ରୀତିଷୁ ନିଷ୍ଠୁରମ୍
ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ଆସେ; ମୁଁ କଣ କରିବି, କାହିଁକି ମୋର ମନ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କଠୋର ହୁଏନା?
ତତସ୍ତୌ ସହିତୌ ଵିପ୍ର ତଂ ମୁନିଂ ସମୁପସ୍ଥିତୌ । ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋ ଽସୌ ସ ଚ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମଃ
ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଠି ହୋଇ ସେ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଏକଜଣ ବଣିକ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସମାଧି, ଅନ୍ୟଜଣ ରାଜା ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
କୃତ୍ଵା ତୁ ତୌ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାର୍ହଂ ତେନ ସଂଵିଦମ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟୌ କଥାଃ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚକ୍ରତୁର୍ଵୈଶ୍ଯ-ପାର୍ଥିଵୌ
ସେମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବଣିକ ଓ ରାଜା ବସିଗଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଚାମ୍ଯେକଂ ଵଦସ୍ଵ ତତ୍ । ଦୁଃ ଖାଯ ଯନ୍ମେ ମନସଃ ସ୍ଵଚିତ୍ତାଯତ୍ତତାଂ ଵିନା
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ: କାହିଁକି ମୋର ମନ ଦୁଃଖରେ ଲଗି ରହେ, ଯଦିଓ ଏହା ମୋର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନୁହେଁ?
ମମତ୍ଵଂ ଗତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗେଷ୍ଵଖିଲେଷ୍ଵପି । ଜାନତୋ ଽପି ଯଥାଜ୍ଞସ୍ଯ କିମେତନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ହରାଇ ଦେଇଛି, ତଥାପି 'ମୋର' ଭାବ କିପରି ଏପରି ଲଗି ରହେ, ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ?
ଅଯଂ ଚ ନିକୃତଃ ପୁତ୍ରୈର୍ଦାରୈର୍ଭୃତ୍ଯୈସ୍ତଥୋଜ୍ଝିତଃ । ସ୍ଵଜନେନ ଚ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତସ୍ତେଷୁ ହାର୍ଦେ ତଥାପ୍ଯତି
ସେ ପୁଅମାନେ ଠକାଇ ଦେଇଛନ୍ତି, ଜୀବନ ସାଥୀ ଓ ଦାସମାନେ ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏଠି ଲଗି ରହିଛି।
ଏଵମେଷ ତଥାହଂ ଚ ଦ୍ଵାଵପ୍ଯତ୍ଯନ୍ତଦୁଃ ଖିତୌ । ଦୃଷ୍ଟଦୋଷେ ଽପି ଵିଷଯେ ମମତ୍ଵାକୃଷ୍ଟମାନସୌ
ଏଭଳି ତାଙ୍କ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଜଣେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ; ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବସ୍ତୁମାନର ଦୋଷ, ଆମ ମନ ତଥାପି ଏଠି ଆସକ୍ତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛି।
ତତ୍କିମେତନ୍ମହାଭାଗ ଯନ୍ମୋହୋ ଜ୍ଞାନିନୋରପି । ମମାସ୍ଯ ଚ ଭଵତ୍ଯେଷା ଵିଵେକାନ୍ଧସ୍ଯ ମୂଢତା
ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ମୋହ କଣ, ଯାହା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସେ? ମୋ ଓ ତାଙ୍କର ଏହି ବିବେକ ଅନ୍ଧତା, ଏହି ମୂଢତା କିପରି ହେଉଛି?
ଜ୍ଞାନମସ୍ତି ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଗୋଚରେ । ଵିଷଯଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ଯାତି ଚୈଵଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାନ୍ତି, ହେ ମହାଭାଗ; କିନ୍ତୁ ବସ୍ତୁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଦିଵାନ୍ଧାଃ ପ୍ରାଣିନଃ କେଚିଦ୍ରାତ୍ରାଵନ୍ଧାସ୍ତଥାପରେ । କେଚିଦ୍ ଦିଵା ତଥା ରାତ୍ରୌ ପ୍ରାଣିନସ୍ତୁଲ୍ଯଦୃଷ୍ଟଯଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନେ ଅନ୍ଧ, କିଛି ରାତିରେ ଅନ୍ଧ; ଆଉ କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟିରେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନିନୋ ମନୁଜାଃ ସତ୍ଯଂ କିନ୍ତୁ ତେ ନ ହି କେଵଲମ୍ । ଯତୋ ହି ଜ୍ଞାନିନଃ ସର୍ଵେ ପଶୁ-ପକ୍ଷି-ମୃଗାଦଯଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ଞାନୀ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏକା ନୁହେଁ; କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ — ଗାଁ, ପକ୍ଷୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ — ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନଂ ଚ ତନ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯତ୍ତେଷାଂ ମୃଗୃପକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ଯତ୍ତେଷାଂ ତୁଲ୍ଯମନ୍ଯତ୍ତଥୋଭଯୋଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମାନତା ଅଛି ଏବଂ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଦୁଇପକ୍ଷରେ ମିଳିଥାଏ।
ଜ୍ଞାନେ ଽପି ସତି ପଶ୍ଯୈତାନ୍ ପତଙ୍ଗାଞ୍ଛାଵଚଞ୍ଚୁଷୁ । କଣମୋକ୍ଷାଦୃତାନ୍ ମୋହାତ୍ପୀଡ୍ଯମାନାନପି କ୍ଷୁଧା
ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖ ଏହି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଚାହିଁ ଯାଉଛନ୍ତି, ମୋହରେ ପଡି, ତାର ସ୍ୱାଦ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରେ ପୀଡିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ତା, ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି।
ମାନୁଷା ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ର ସାଭିଲାଷାଃ ସୁତାନ୍ ପ୍ରତି । ଲୋଭାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାଯ ନନ୍ଵେତାନ୍ କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ସିଂହାଙ୍କ ପରି, ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଶା ଭରିଥାନ୍ତି; ଲୋଭରେ ପଡି, ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଆଶା କରନ୍ତି—ତୁମେ ଏହା ଦେଖୁନାହିଁ କି?
ତଥାପି ମମତାଵର୍ତେ ମୋହଗର୍ତେ ନିପାତିତାଃ । ମହାମାଯାପ୍ରଭାଵେଣ ସଂସାରସ୍ଥିତିକାରିଣା
ତଥାପି, ମମତାର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଫସି, ମୋହର ତଳକୁ ପଡିଯାନ୍ତି; ମହାମାୟାର ଶକ୍ତିରେ, ଯାହା ସଂସାରକୁ ଅଟୁଟ ରଖେ, ସେମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି।