ସାଵର୍ଣିଃ ସୂର୍ଯତନଯୋ ଯୋ ମନୁଃ କଥ୍ଯତେ ଽଷ୍ଟମଃ । ନିଶାମଯ ତଦୁତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ ଗଦତୋ ମମ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ପୁତ୍ର ସାବର୍ଣି, ଯେଉଁଥିରେ ଅଷ୍ଟମ ମନୁ ଭାବରେ କଥାହେଉଛି—ମୋତେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି।
ମହାମାଯାନୁଭାଵେନ ଯଥା ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପଃ । ସ ବଭୂଵ ମହାଭାଗଃ ସାଵର୍ଣିସ୍ତନଯୋ ରଵେଃ
ମହାମାୟାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପୁତ୍ର ସାବର୍ଣି, ଯିଏ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଧିପତି ହେଲେ।
ସ୍ଵାରୋଚିଷେ ଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵଂ ଚୈତ୍ରଵଂଶସମୁଦ୍ଭଵଃ । ସୁରଥୋ ନାମ ରାଜାଭୂତ୍ ସମସ୍ତେ କ୍ଷିତିମଣ୍ଡଲେ
ପୂର୍ବ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଚୈତ୍ର ବଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସୁରଥ ନାମକ ରାଜା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ପାଲଯତଃ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଜାଃ ପୁତ୍ରାନିଵୌରସାନ୍ । ବଭୂଵୁଃ ଶତ୍ରଵୋ ଭୂପାଃ କୋଲାଵିଧ୍ଵଂସିନସ୍ତଥା
ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ପୁଅମାନେ ପରି ସଠିକ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ତେବେ ଶତ୍ରୁ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଉଠିଲେ।
ତସ୍ଯ ତୈରଭଵଦ୍ ଯୁଦ୍ଧମତିପ୍ରବଲଦଣ୍ଡିନଃ । ନ୍ଯୂନୈରପି ସ ତୈର୍ଯୁଦ୍ଧେ କୋଲାଵିଧ୍ଵଂସିଭିର୍ଜିତଃ
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଯଦିଓ ଶତ୍ରୁମାନେ କମ୍ ଥିଲେ, ସେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ।
ତତଃ ସ୍ଵପୁରମାଯାତୋ ନିଜଦେଶାଧିପୋ ଽଭଵତ୍ । ଆକ୍ରାନ୍ତଃ ସ ମହାଭାଗସ୍ତୈସ୍ତଦା ପ୍ରବଲାରିଭିଃ
ତାପରେ ସେ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଦେଶର ଅଧିପତି ହେଲେ; ତଥାପି, ସେ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଅମାତ୍ଯୈର୍ବଲିଭିର୍ଦୁଷ୍ଟୈର୍ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମଭିଃ । କୋଷୋ ବଲଞ୍ଚାପହୃତଂ ତତ୍ରାପି ସ୍ଵପୁରେ ତତଃ
ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ଦୁର୍ବଳ ରାଜାଙ୍କର ରାଜଧାନୀରେ ଅପକୃତ ମନସ୍କୁ ରଖି, ତାଙ୍କର ଧନ ଓ ସେନାକୁ ଦଳାଇ ନେଇଥିଲେ ।
ତତୋ ମୃଗଯାଵ୍ଯାଜେନ ହୃତସ୍ଵାମ୍ଯଃ ସ ଭୁପତିଃ । ଏକାକୀ ହଯମାରୁହ୍ଯ ଜଗାମ ଗହନଂ ଵନମ୍
ତାପରେ ଶିକାରର ଅବସ୍ତାନେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଏକା ଘୋଡାରେ ଚଢ଼ି ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ସ ତତ୍ରାଶ୍ରମମଦ୍ରାକ୍ଷୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜଵର୍ଯସ୍ଯ ମେଧସଃ । ପ୍ରଶାନ୍ତଶ୍ଵାପଦାକୀର୍ଣଂ ମୁନିଶ୍ଷ୍ଯୋପଶୋଭିତମ୍
ସେଠାରେ ସେ ମେଧସ ନାମକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେ ରହିଥିଲେ, ଓ ଜନ୍ତୁମାନେ ଭୟ ନଥିବା ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ ।
ତସ୍ଥୌ କଞ୍ଚିତ୍ ସ କାଲଞ୍ଚ ମୁନିନା ତେନ ସତ୍କୃତଃ । ଇତଶ୍ଚୈତଶ୍ଚ ଵିଚରଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ ମୁନିଵରାଶ୍ରମେ
ସେ କିଛି ଦିନ ଏଠାରେ ରହିଲେ, ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ଓ ସେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏଠିଉଠି ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ ।
ସୋ ଽଚିନ୍ତଯତ୍ ତଦା ତତ୍ର ମମତ୍ଵାକୃଷ୍ଟଚେତନଃ । ମତ୍ପୂର୍ଵୈଃ ପାଲିତଂ ପୂର୍ଵଂ ମଯା ହୀନଂ ପୁରଂ ହି ତତ୍ । ମଦ୍ଭୃତ୍ଯୈସ୍ତୈରସଦ୍ଵୃତ୍ତୈର୍ଧର୍ମତଃ ପାଲ୍ଯତେ ନ ଵା
ସେଠାରେ, ଆସକ୍ତିରେ ଭରି, ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ: 'ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ମୁଁ ଯେଉଁ ସହରକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି, ସେହି ସହର ଏବେ ହରାଇଯାଇଛି । ମୋର ଦାସମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରିବେ କି ନାହିଁ ମୁଁ ଜାଣିନି ।'
ନ ଜାନେ ସ ପ୍ରଧାନୋ ମେ ଶୂରହସ୍ତୀ ସଦାମଦଃ । ମମ ଵୈରିଵଶଂ ଯାତଃ କାନ୍ ଭୋଗାନୁପଲପ୍ସ୍ଯତେ
'ମୁଁ ଜାଣିନି, ମୋର ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସଦା ଗର୍ବିତ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ, ଏବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା, କେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ କି ନାହିଁ ।'
ଯେ ମମାନୁଗତା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରସାଦଧନଭୋଜନୈଃ । ଅନୁଵୃତ୍ତିଂ ଧ୍ରୁଵଂ ତେ ଽଦ୍ଯ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯମହୀଭୃତାମ୍
ଯେମାନେ ସଦା ମୋତେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପହାର, ଧନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଵ୍ଯଯଶୀଲୈସ୍ତୈଃ କୁର୍ଵଦ୍ଭିଃ ସତତଂ ଵ୍ଯଯମ୍ । ସଂଚିତଃ ସୋ ଽତିଦୁଃ ଖେନ କ୍ଷଯଂ କୋଶୋ ଗମିଷ୍ଯତି
ସେମାନେ ଅସମ୍ଯତ ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ଅନুচିତ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁଥିବାରୁ, ଅତି କଷ୍ଟରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ରାଜକୋଷ ଶୀଘ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ।
ଏତଚ୍ଚାନ୍ଯଚ୍ଚ ସତତଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ପାର୍ଥିଵଃ । ତତ୍ର ଵିପ୍ରାଶ୍ରମାଭ୍ଯାସେ ଵୈଶ୍ଯମେକଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ
ରାଜା ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖର କଥା ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଏକ ବ୍ୟାପାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ପୃଷ୍ଟସ୍ତେନ କସ୍ତ୍ଵଂ ଭୋଃ ହେତୁଶ୍ଚାଗମନେ ଽତ୍ର କଃ । ସଶୋକ ଇଵ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଦୁର୍ମନା ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିଏ? ଏଠାକୁ କିପାଇଁ ଆସିଛ? ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଛ?"
ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ ପ୍ରଣଯୋଦିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସ ତଂ ଵୈଶ୍ଯଃ ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋ ନୃପମ୍
ରାଜାଙ୍କର ସSneହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାପାରୀ ନମ୍ରତା ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋ ଽହମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଧନିନାଂ କୁଲେ । ପୁତ୍ରଦାରୈର୍ନିରସ୍ତଶ୍ଚ ଧନଲୋଭାଦସାଧୁଭିଃ
ମୁଁ ସମାଧି ନାମକ ବ୍ୟାପାରୀ, ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ଓ ଜନା ଧନ ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୋତେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଵିହୀନଶ୍ଚ ଧନୈର୍ଦାରୈଃ ପୁତ୍ରୈରାଦାଯ ମେ ଧନମ୍ । ଵନମଭ୍ଯାଗତୋ ଦୁଃ ଖୀ ନିରସ୍ତଶ୍ଚାପ୍ତବନ୍ଧୁଭୈଃ
ଧନ, ଜନାନୀ, ପୁଅମାନେ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ, ମୋର ଜମାପୁଞ୍ଜି ନେଇ ମୁଁ ବନକୁ ଆସିଛି; ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଆପ୍ତ-ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି।
ସୋ ଽହଂ ନ ଵେଦ୍ମି ପୁତ୍ରାଣାଂ କୁଶଲାକୁଶଲାତ୍ମିକାମ୍ । ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ସ୍ଵଜନାନାଞ୍ଚ ଦାରାଣାଞ୍ଚାତ୍ର ସଂସ୍ଥିତଃ
ଏଠାରେ ରହି, ମୁଁ ଜାଣିନି ପୁଅମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ଭଲ କି ମନ୍ଦ; ନାହିଁ ଜାଣି, ମୋର ପରିବାର ଓ ଜନାନୀର ଅବସ୍ଥା କେମିତି।
କିଂ ନୁ ତେଷାଂ ଗୃହେ କ୍ଷେମମକ୍ଷେମଂ କିଂ ନୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । କଥଂ ତେ କିଂ ନୁ ସଦ୍ଵୃତ୍ତାଃ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାଃ କିଂ ନୁ ମେ ସୁତାଃ
ଏବେ ତାଙ୍କ ଘରେ ସୁଖ କି ଅସୁଖ ଅଛି? ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେମିତି? ମୋ ପୁଅମାନେ ଭଲ ଆଚରଣ କରନ୍ତି କି ଖରାପ?
ଯୈର୍ନିରସ୍ତୋ ଭଵାଂଲ୍ଲୁବ୍ଧୈଃ ପୁତ୍ରଦାରାଦିଭିର୍ଧନୈଃ । ତେଷୁ କିଂ ଭଵତଃ ସ୍ନେହମନୁବଧ୍ନାତି ମାନସମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକେ ଧନ ଲୋଭରେ ତୁମକୁ ପୁଅ, ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ତୁମର ମନ ଏଉଁ ଭଲପାଇବା ରଖିଛି କି?
ଏଵମେତଦ୍ଯଥା ପ୍ରାହ ଭଵାନସ୍ମଦ୍ଗତଂ ଵଚଃ । କିଂ କରୋମି ନ ବଧ୍ନାତି ମମ ନିଷ୍ଠୁରତାଂ ମନଃ
ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଭାବ କହିଛ, ଏହା ମୋର ମନର ଭାବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ମନ କଠୋର ହେଉନାହିଁ।
ଯୈଃ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃସ୍ନେହଂ ଧନଲୁବ୍ଧୈର୍ନିରାକୃତଃ । ପତିସ୍ଵଜନହାର୍ଦଂ ଚ ହାର୍ଦି ତେଷ୍ଵେଵ ମେ ମନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଲୋଭରେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ଛାଡି, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଲେ ମୋର ଜନାନୀ, ପରିବାର ଓ ଆପ୍ତମାନେ; ମୋର ହୃଦୟ ସେମାନେ ପାଇଁ ଏଉଁ ଲଗି ରହିଛି।
କିମେତନ୍ନାଭିଜାନାମି ଜାନନ୍ନପି ମହାମତେ । ଯତ୍ପ୍ରେମପ୍ରଵଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଗୁଣେଷ୍ଵପି ବନ୍ଧୁଷୁ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ଏହି ଅଜାଣି ରହିଛି, ଜାଣିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ; କାହିଁକି ମନ ଅନୁଚିତ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ମଧୁର ଭାବରେ ଲଗି ରହେ?
ତେଷାଂ କୃତେ ମେ ନିଃ ଶ୍ଵାସୋ ଦୌର୍ମନସ୍ଯଂ ଚ ଜାଯତେ । କରୋମି କିଂ ଯନ୍ନ ମନସ୍ତେଷ୍ଵପ୍ରୀତିଷୁ ନିଷ୍ଠୁରମ୍
ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ଆସେ; ମୁଁ କଣ କରିବି, କାହିଁକି ମୋର ମନ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କଠୋର ହୁଏନା?
ତତସ୍ତୌ ସହିତୌ ଵିପ୍ର ତଂ ମୁନିଂ ସମୁପସ୍ଥିତୌ । ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋ ଽସୌ ସ ଚ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମଃ
ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଠି ହୋଇ ସେ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଏକଜଣ ବଣିକ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସମାଧି, ଅନ୍ୟଜଣ ରାଜା ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
କୃତ୍ଵା ତୁ ତୌ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାର୍ହଂ ତେନ ସଂଵିଦମ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟୌ କଥାଃ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚକ୍ରତୁର୍ଵୈଶ୍ଯ-ପାର୍ଥିଵୌ
ସେମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବଣିକ ଓ ରାଜା ବସିଗଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଚାମ୍ଯେକଂ ଵଦସ୍ଵ ତତ୍ । ଦୁଃ ଖାଯ ଯନ୍ମେ ମନସଃ ସ୍ଵଚିତ୍ତାଯତ୍ତତାଂ ଵିନା
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ: କାହିଁକି ମୋର ମନ ଦୁଃଖରେ ଲଗି ରହେ, ଯଦିଓ ଏହା ମୋର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନୁହେଁ?
ମମତ୍ଵଂ ଗତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗେଷ୍ଵଖିଲେଷ୍ଵପି । ଜାନତୋ ଽପି ଯଥାଜ୍ଞସ୍ଯ କିମେତନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ହରାଇ ଦେଇଛି, ତଥାପି 'ମୋର' ଭାବ କିପରି ଏପରି ଲଗି ରହେ, ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ?