ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः । स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः

ମହାମାୟାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପୁତ୍ର ସାବର୍ଣି, ଯିଏ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଧିପତି ହେଲେ।

स्वारोचिषे ऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः । सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले

ପୂର୍ବ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଚୈତ୍ର ବଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସୁରଥ ନାମକ ରାଜା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा

ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ପୁଅମାନେ ପରି ସଠିକ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ତେବେ ଶତ୍ରୁ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଉଠିଲେ।

तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः । न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः

ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଯଦିଓ ଶତ୍ରୁମାନେ କମ୍ ଥିଲେ, ସେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ।

ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपो ऽभवत् । आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः

ତାପରେ ସେ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଦେଶର ଅଧିପତି ହେଲେ; ତଥାପି, ସେ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः । कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः

ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ଦୁର୍ବଳ ରାଜାଙ୍କର ରାଜଧାନୀରେ ଅପକୃତ ମନସ୍କୁ ରଖି, ତାଙ୍କର ଧନ ଓ ସେନାକୁ ଦଳାଇ ନେଇଥିଲେ ।

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भुपतिः । एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्

ତାପରେ ଶିକାରର ଅବସ୍ତାନେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଏକା ଘୋଡାରେ ଚଢ଼ି ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ ।

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः । प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम्

ସେଠାରେ ସେ ମେଧସ ନାମକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେ ରହିଥିଲେ, ଓ ଜନ୍ତୁମାନେ ଭୟ ନଥିବା ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ ।

तस्थौ कञ्चित् स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः । इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे

ସେ କିଛି ଦିନ ଏଠାରେ ରହିଲେ, ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ଓ ସେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏଠିଉଠି ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ ।

सो ऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः । मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् । मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा

ସେଠାରେ, ଆସକ୍ତିରେ ଭରି, ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ: 'ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ମୁଁ ଯେଉଁ ସହରକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି, ସେହି ସହର ଏବେ ହରାଇଯାଇଛି । ମୋର ଦାସମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରିବେ କି ନାହିଁ ମୁଁ ଜାଣିନି ।'

न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः । मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते

'ମୁଁ ଜାଣିନି, ମୋର ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସଦା ଗର୍ବିତ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ, ଏବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା, କେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ କି ନାହିଁ ।'

ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः । अनुवृत्तिं ध्रुवं ते ऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्

ଯେମାନେ ସଦା ମୋତେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପହାର, ଧନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ସେବା କରୁଛନ୍ତି।

असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् । संचितः सो ऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति

ସେମାନେ ଅସମ୍ଯତ ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ଅନুচିତ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁଥିବାରୁ, ଅତି କଷ୍ଟରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ରାଜକୋଷ ଶୀଘ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ।

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः । तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः

ରାଜା ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖର କଥା ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଏକ ବ୍ୟାପାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमने ऽत्र कः । सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे

ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିଏ? ଏଠାକୁ କିପାଇଁ ଆସିଛ? ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଛ?"

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्

ରାଜାଙ୍କର ସSneହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାପାରୀ ନମ୍ରତା ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

समाधिर्नाम वैश्यो ऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः

ମୁଁ ସମାଧି ନାମକ ବ୍ୟାପାରୀ, ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ଓ ଜନା ଧନ ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୋତେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଇଛନ୍ତି।

विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः

ଧନ, ଜନାନୀ, ପୁଅମାନେ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ, ମୋର ଜମାପୁଞ୍ଜି ନେଇ ମୁଁ ବନକୁ ଆସିଛି; ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଆପ୍ତ-ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି।

सो ऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः

ଏଠାରେ ରହି, ମୁଁ ଜାଣିନି ପୁଅମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ଭଲ କି ମନ୍ଦ; ନାହିଁ ଜାଣି, ମୋର ପରିବାର ଓ ଜନାନୀର ଅବସ୍ଥା କେମିତି।

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः

ଏବେ ତାଙ୍କ ଘରେ ସୁଖ କି ଅସୁଖ ଅଛି? ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେମିତି? ମୋ ପୁଅମାନେ ଭଲ ଆଚରଣ କରନ୍ତି କି ଖରାପ?

यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्

ଯେଉଁ ଲୋକେ ଧନ ଲୋଭରେ ତୁମକୁ ପୁଅ, ଜନାନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ତୁମର ମନ ଏଉଁ ଭଲପାଇବା ରଖିଛି କି?

एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः

ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଭାବ କହିଛ, ଏହା ମୋର ମନର ଭାବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ମନ କଠୋର ହେଉନାହିଁ।

यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः

ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଲୋଭରେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ଛାଡି, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଲେ ମୋର ଜନାନୀ, ପରିବାର ଓ ଆପ୍ତମାନେ; ମୋର ହୃଦୟ ସେମାନେ ପାଇଁ ଏଉଁ ଲଗି ରହିଛି।

किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु

ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ଏହି ଅଜାଣି ରହିଛି, ଜାଣିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ; କାହିଁକି ମନ ଅନୁଚିତ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ମଧୁର ଭାବରେ ଲଗି ରହେ?

तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते । करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्

ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ଆସେ; ମୁଁ କଣ କରିବି, କାହିଁକି ମୋର ମନ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କଠୋର ହୁଏନା?

ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्यो ऽसौ स च पार्थिवसत्तमः

ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଠି ହୋଇ ସେ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଏକଜଣ ବଣିକ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସମାଧି, ଅନ୍ୟଜଣ ରାଜା ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।

कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ

ସେମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବଣିକ ଓ ରାଜା ବସିଗଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् । दुः खाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना

ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ: କାହିଁକି ମୋର ମନ ଦୁଃଖରେ ଲଗି ରହେ, ଯଦିଓ ଏହା ମୋର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନୁହେଁ?

ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतो ऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम

ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ହରାଇ ଦେଇଛି, ତଥାପି 'ମୋର' ଭାବ କିପରି ଏପରି ଲଗି ରହେ, ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ?