ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ଶିକାର ନାମରେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସେ ଏକା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଘନ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରେ, ସେ ମେଧାସ୍ ନାମକ ମହାମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ନିରଭୟତା ବିଚରିଥିଲା, ଶିଷ୍ୟମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ପଶୁମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଚାଲିଫେରୁଥିଲେ । ରାଜା ସେଠାରେ କିଛିଦିନ ରହିଲେ, ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ପରିସରରେ ଏଠିଉଠି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅନୁରାଗରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ଭାବିଲେ— “ସେ ନଗର ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ମୁଁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ଏଵେ ହାରାଇଯାଇଛି । ମୋର ସେବକମାନେ ନଜାଣି କେମିତି ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଯମ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି କି ନାହିଁ । ମୋର ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଭୀନ ଥିଲେ, ଏଵେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହସ୍ତରେ ପଡ଼ି କିଛି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ମୋତେ ଦାନ, ଧନ, ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସେବା କରୁଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ଅନିୟମିତ ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ଅସଦ୍ବ୍ୟବହାରରେ, ଦୁଃଖରେ ସଞ୍ଚିତ ଧନରାଶି ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେଇଯିବ ।” ଏପରି ଭାବନାରେ ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ସେ ଏକ ବ୍ୟାପାରୀକୁ ଦେଖିଲେ । ରାଜା ସମ୍ବେଦନା ସହିତ ପଚାରିଲେ, “ଆପଣ କିଏ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠିକୁ ଆସିଛନ୍ତି? କାହିଁକି ଏମିତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି?” ରାଜାଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ସମ୍ବେଦନାଶୀଳ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବ୍ୟାପାରୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ସମାଧି ନାମକ ଏକ ବ୍ୟାପାରୀ, ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି । କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅମାନେ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟାୟ କରି ମୋତେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ । ଏବେ ଧନ, ପତ୍ନୀ, ପୁଅ ସବୁ ହାରାଇ, ଜନସମ୍ପର୍କ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏଠିକୁ ଆସିଛି । ଏଠାରେ ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ ମୋର ପୁଅମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ଘର ଓ ପରିବାରର ଅବସ୍ଥା କ’ଣ, ସେମାନେ ଭଲ କି ଖରାପ ଅଛନ୍ତି ।” ତା’ପରେ ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଲୋଭରେ ତୁମକୁ ବାହାର କରିଦେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମ ମନରେ ଏଉଁ ଆସକ୍ତି କିପରି ଅଛି?” ବ୍ୟାପାରୀ କହିଲେ, “ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏମିତି ଯେ, ମୁଁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମନ କଠୋର ହେଉନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ଅଛି । ଏହା କିପରି ହୁଏ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ । ମୋ ପ୍ରତି ଯେଉଁମାନେ ଦୟା ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି, ତଥାପି ମୋ ମନ ସେମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କଠୋର ହେଉନାହିଁ ।” ଏପରି ଭାବରେ, ବ୍ୟାପାରୀ ସମାଧି ଓ ରାଜା ଦୁଇଁଜଣେ ଏକାଠି ହୋଇ ମେଧାସ୍ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ଅଭିବାଦନ କରି, ଦୁଇଁଜଣେ ବସି ନାନା କଥା ଅଳୋଚନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭଗବନ୍! ମୋର ମନ ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଆସକ୍ତିକୁ କାହିଁକି ଧାରଣ କରେ? ମୁଁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ‘ମୋର’ ଭାବ କାହିଁକି ଅଟୁଟ ରହିଛି? ସମାଧି ତାଙ୍କ ପୁଅ, ପତ୍ନୀ, ଓ ଜନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ । ଏଭଳି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମ ମନ ଆସକ୍ତିରେ ତଳିଯାଏ । ହେ ମହାଭାଗ! ଏହି ମହାମୋହ କ’ଣ, ଯାହା ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆବେଶ କରେ? ଏହି ବିବେକ ଭ୍ରମ କାହିଁକି ଆମେ ଦୁଇଁଜଣକୁ ହେଉଛି?” "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଷୟ ନେଇ କିଛି ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଷୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନେ ଅନ୍ଧ, କିଛି ରାତିରେ ଅନ୍ଧ, କିଛି ଦିନ ରାତି ଦୁଇଁଟିରେ ସମାନ ଦେଖନ୍ତି । ମାନବମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଗୁଣ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତି । ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଏକାତ୍ମତା ଓ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ତାହା ଦୁହିଁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ ।" "ଏହା ସତ୍ୟ ଯେ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରମାଦରେ ପୋକମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ନାଶ ହୁଅନ୍ତି । ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରେ ଏମିତି ହୁଅନ୍ତି, ଲୋଭରେ ଦାୟା ଆଶା କରନ୍ତି । ଏହି ଆସକ୍ତିର ଚକ୍ରବ୍ୟୁହରେ, ମହାମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ସମସ୍ତେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି ।" "ଏହିଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଯୋଗନିଦ୍ରା ଆକାଶପତି, ମହାମାୟା ହରିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏପରି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ । ଏ ଦେବୀ, ମହାମାୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ; ସେଉଁଠାରେ ମୋହ ଦିଆଯାଏ । ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେ କୃପା କଲେ ମୁକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆଦିଶକ୍ତି । ସେ ମୁକ୍ତିର କାରଣ, ବନ୍ଧନର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି ।" ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ଭଗବନ୍! ଏହି ମହାମାୟା କିଏ? ସେ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ତାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ, ମୂଳ କ’ଠୁ, ଏହି ସବୁ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ ।” ମୁନି ମେଧାସ୍ କହିଲେ, “ସେ ସର୍ବଦା ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କହାଯାଏ—ତୁମେ ଏହାକୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ ।