ଏଠାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବାକୁ କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଭଗବାନଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଓ ହରିଙ୍କ ମହାମାୟାର ଚମତ୍କାର ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମହାମାୟା ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯେ, ଜାଗତିକ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଆକର୍ଷିତ କରି ମୋହିତ କରିଦିଏ। ସେଇ ମହାମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସେ କୃପା କରନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ବର ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ମିଳେ। ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ, ନିତ୍ୟ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ଏବଂ ସେଉଁଠିଏ ସଂସାରର ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଶାସକୀ। ଏହି ମହାମାୟା କିଏ? ସେ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେଙ୍କର କୌଣସି ଲୀଳା ଅଛି? ଏହି ସବୁ କଥା ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ଆମେ ଆଶା କରୁଛୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଅଗ୍ରଣୀ! ସେ ନିତ୍ୟ ଜଗତର ରୂପ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ତଥାପି ସେଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ। ଦେବତାମାନଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ସେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି; ଯଦ୍ୟପି ସେ ନିତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏକ ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଶେଷନାଗ ଉପରେ ଏକମାତ୍ର ସାଗରରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟାନ ଥିଲେ। ସେଠି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନ ମାଳରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଜନ୍ମ ନେଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉଦ୍ଭୁତ ପଦ୍ମରେ ବସିଥିଲେ, ସେ ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ମହାଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଗ୍ନ। ତେଣୁ, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ସେ ହରିଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ବିରାଜିଥିବା ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ ଉନ୍ମୋଚନ ପାଇଁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ଜଗତର ଧାରଣକାରିଣୀ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରା ଓ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି, ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ସେଉଁଠିଏ ସ୍ତୁତି କଲେ—“ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ବଷଟ୍କାର, ଶବ୍ଦର ସାର; ଅମୃତ ତୁମେ, ଅବିନାଶୀ ଓ ନିତ୍ୟ, ତିନି ପଦ ମାନ୍ୟର ଉଚ୍ଚାରଣ ରୂପେ ବିରାଜିତ। ଅଚ୍ଚାରଣୀୟ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ତୁମେ, ସାନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାତୃ ତୁମେ। ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧାରିତ; ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର ତୁମେ। ସୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ, ପାଳନରେ ପାଳନର ରୂପ, ପ୍ରଳୟକାଳରେ ସଂହାରର ରୂପ। ତୁମେ ମହାଜ୍ଞାନ, ମହାମାୟା, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମହାସ୍ମୃତି; ତୁମେ ମହାମୋହ, ମହାଦେବୀ, ପରାତ୍ପରା। ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରକୃତି, ତିନି ଗୁଣର ଉପାଦାନ; ତୁମେ କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ଭୟଙ୍କର ମୋହର ରାତି। ତୁମେ ଶ୍ରୀ, ଶ୍ରୀମତୀ, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜାଶୀଳତା, ପୂଷ୍ଟି, ତୃପ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଓ କ୍ଷମା। ତୁମେ ତଳୱାର, ଶୂଳ, ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଧନୁ, ବାଣ, ଦଣ୍ଡ ଓ ମୁସଳଧାରିଣୀ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ କମଳା ଓ ଶାନ୍ତ, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଶୋଭାବନ୍ତୀ। କିଛି ଯାହା ଅଛି, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ତୁମେ; ତୁମକୁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିବି? ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ତେଣୁ ତୁମକୁ କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ? ବିଷ୍ଣୁ, ଅବତାର ଗ୍ରହଣକାରୀ, ଓ ମହାଦେବ ଇଶାନ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶକ୍ତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ କିଏ ତୁମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ? ଏହିପରି, ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଜୟ ଦୁଇ ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କୁ ମୋହିତ କର। ଭଗବାନ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଜାଗ୍ରତ କର, ତାଙ୍କୁ ସଚେତନ କର, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଏହି ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନ୍ତି। ଏପରି ସ୍ତୁତି ସୁନି, ତାମସିକ ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଖ, ନାସା, ବାହୁ, ହୃଦୟ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ସେ ଦେବୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ କୃପାରେ, ଜଗନ୍ନାଥ ଜନାର୍ଦନା ଏକମାତ୍ର ସାଗରରେ ନାଗଶୟନ ଠାରୁ ଉଠିଲେ ଓ ସେ ଦୁଇ ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ। ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ, ଅତିଶୟ ପ୍ରବଳ ଓ ପ୍ରାଚଣ୍ଡ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲେ। ତେବେ, ଭଗବାନ ହରି ଉଠି, ତାଙ୍କ ସାଥି ଦୁଇ ଦାନବ ସହିତ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେମାନେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମଦମସ୍ତ ଥିଲେ, ମହାମାୟା ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇ, କେଶବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମଠାରୁ ବର ଚାହିଁ।” ଭଗବାନ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲ; ମୁଁ ତୁମକୁ ବିନାଶ କରିବି, ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କୌଣସି ବର ଦରକାର ନାହିଁ, ଏହି ମୋ ଇଚ୍ଛା।” ତେବେ, ସେମାନେ ବୁଝିଗଲେ ଯେ ସେମାନେ ମୋହିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଳରେ ଭରିଥିବା ଦେଖି, ଲୋଟସ୍-ନେତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ଢାକା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଆମକୁ ବଧ କର। ତୁମର ଯୁଦ୍ଧ ଦୃଢ଼ତା ଦେଖି ଆମେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏବଂ ତୁମ ହାତରେ ଆମର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ।” “ଏମିତି ହେଉ,” ବୋଲି, ଶଂଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ, ସେମାନଙ୍କ କଟିରେ ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚି ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ସେ ଦେବୀ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଉ ଏକଥରେ କହିବି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ; ଦାନବମାନେ ମହିଷ, ଦେବତାମାନେ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ। ସେଠି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଚୋଉଣ୍ଡ ଦଳ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲା; ମହିଷାସୁର ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଜୟ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ହେଲେ।