ଏହି ସଂସାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖ, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୋକାମାନେ କିପରି ଆଗୁନିର ଆକର୍ଷଣରେ ପଡ଼ି, ତାହାର ସ୍ୱାଦ ପାଇଁ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଆଗୁନିକୁ ଧାଇଁଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଭୂଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇବା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଜେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ବାନ୍ଧାଯାନ୍ତି, ଲୋଭରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତି ଉତ୍ତର ଆଶା କରନ୍ତି—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କି ତୁମେ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି? ଏହିପରି ଆସକ୍ତିର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ପଡ଼ି, ମହାମାୟାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମର ଗର୍ତ୍ତରେ ଖସିଯାନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭ୍ରମ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କର ଯୋଗନିଦ୍ରା, ହରିଙ୍କର ମହାମାୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏପରି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ମହାମାୟା ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳି ଯେ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ତିନି ଭ୍ରମର ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ନାଶ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ତିନି କୃପା କରନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକମାନେ ଚାହିଁଥିବା ବର ପାଆନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ, ନିତ୍ୟ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ବନ୍ଧନର କାରଣ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି। ଏହି ଦେବୀ କିଏ? ତୁମେ ଯାହାକୁ ମହାମାୟା କୁହ, ସେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ସତ୍ତା କ’ଠାରୁ ଆସିଛି—ଏହି ସବୁ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ସେ ନିତ୍ୟ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ଓ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିତ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି; ନିତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବିଶ୍ୱରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ କୁହାଯାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅନ୍ତେ, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ସେଷନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରି, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାନର ମେଳୁଠୁ ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ପଦ୍ମରେ ବସିଥିଲେ, ସେ ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଓ ନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଗ୍ନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ହରିଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଜାଗ୍ରତ ହେଉନ୍ତି। ସେ ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ, ବିଶ୍ୱର ମାତା, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର କାରଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରା, ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ: "ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ବଷଟ୍କାର, ଶବ୍ଦର ସାର; ତୁମେ ଅମୃତ, ଅବିନାଶୀ ଓ ନିତ୍ୟ, ତିନି ପଦର ମାପରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ତୁମେ ଅଚ୍ଛାରିତ ଅର୍ଧାକ୍ଷର, ଉଚ୍ଚାରଣ ଅତୀତ; ତୁମେ ସନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାତୃକା। ତୁମେ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କର, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କର, ତୁମେ ପାଳନ କର, ଏବଂ ସେଇ ତୁମେ ସମସ୍ତର ଲୟ କର। ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି ରୂପେ, ସ୍ଥିତି ରୂପେ, ଲୟ ରୂପେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ତୁମେ ମହାଜ୍ଞାନ, ମହାମାୟା, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମହାସ୍ମୃତି; ତୁମେ ମହାମୋହ, ମହାଦେବୀ, ପରାମେଶ୍ୱରୀ। ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ତିନି ଗୁଣର ମୂଳ; ତୁମେ କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ଭୟାନକ ମୋହରାତ୍ରି। ତୁମେ ଶ୍ରୀ, ଶୌର୍ୟ, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା, ପୋଷଣ, ସନ୍ତୋଷ, ଶାନ୍ତି ଓ କ୍ଷମା। ତୁମେ ଖଡ୍ଗ ଓ ଶୁଳ ଧାରଣ କର, ଭୟାନକ ରୂପୀ, ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଧନୁଷ, ବାଣ, ଷଟ୍ଫଳ, ମୁସଳ ଧାରଣ କର; ଏବଂ ତୁମେ ସବୁଠାରୁ ମୃଦୁ, ଅତି ଶୋଭାମୟୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତର ଶକ୍ତି ତୁମେ; ତେଣୁ କିଏ ତୁମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବ? ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକୁ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କର; ତେବେ କିଏ ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବ? ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଉଛ; ସେଉଁଠି କିଏ ତୁମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବ? ଏଇପରି, ହେ ଦେବୀ, ତୁମର ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ ଅଜୟ ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କର। ବିଶ୍ୱନାଥ ଅଚ୍ୟୁତ ଶୀଘ୍ର ଜାଗ୍ରତ ହେଉନ୍ତୁ, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ଦୁଇ ଦାନବକୁ ବିନାଶ କରିପାରିବେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏପରି ସ୍ତୁତିରେ, ତାମସିକ ଦେବୀ ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ନିମିତ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ମୁଖ, ନାସା, ବାହୁ, ହୃଦୟ ଓ ବକ୍ଷସ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଦେବୀ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱନାଥ ଜନାର୍ଦନ, ସେଷ ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠି, ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ଦୁଇ ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ। ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳି ଓ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲେ। ତେବେ ଭଗବାନ୍ ହରି, ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ମହାଶକ୍ତିଶାଳି ଓ ମଦନ୍ତ, ମହାମାୟାଙ୍କ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, କେଶବଙ୍କୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ଆମ ପାଖରୁ ବର ଚାହ।" ତେବେ, ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ମୋରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲ; ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିବି, ଏହିଠାରେ ଆଉ କ’ଣ ବର ଦରକାର? ଏହା ମୋର ଇଚ୍ଛା।" ତେବେ, ସେମାନେ ବୁଝିଲେ ଯେ ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଣିରେ ବିଲୀନ ଦେଖି, ପଦ୍ମନାଭ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ: "ପୃଥିବୀ ଯେଉଁଠି ପାଣିରେ ଢାକିନାହିଁ, ସେଠି ଆମକୁ ହତ୍ୟା କର; ତୁମ ଯୁଦ୍ଧ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରଶଂସନୀୟ, ଆମ ମୃତ୍ୟୁ ତୁମ ହସ୍ତେ ହେଉ।" ତେବେ, "ତଥା" ବୋଲି, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କର ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର କଟିଠାରେ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।