ବଣିକ ଓ ରାଜା ଉଚିତ ଭାବେ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେଉଁଠି ବସି ନାନା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବଣିକ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପଚାରିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ମୋ ମନ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନ ଥିବା ସତ୍ୱେ କାହିଁକି ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତ ରହିଛି? ମୁଁ ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଦେଇଛି, ସବୁକିଛି ହାରାଇଛି, ତଥାପି ମୋ ମନରେ 'ମୋର' ବୋଧ କିପରି ଅବିଧାନ ରହିଛି? ମୁଁ ତ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ତଥାପି ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ପରି ଆସକ୍ତି କିପରି ଆସିଛି? ଏଠି ଆଉ ଜଣେ, ସେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଠକାଇଦେଇଛନ୍ତି, ଜୀବନସଂଗିନୀ ଓ ଦାସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ରହିଛି। ଏଭଳି ଆମେ ଦୁହେଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅକ୍ରାନ୍ତ, ଦେଖିପାରୁଛୁ କି ଏହି ବିଷୟର ଦୋଷ ଅଛି, ତଥାପି ମନ ଆସକ୍ତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛି। "ଓ ମହାଭାଗ, ଏହି ମହାମୋହ କ’ଣ? ଏହା କିପରି ବୁଦ୍ଧିକୁ ବିମୂଢ କରେ? ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଆମ ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ କିପରି ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଷୟଗତ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଏହି ବିଷୟ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନକୁ ଅନ୍ଧା, କିଛି ରାତିକୁ ଅନ୍ଧା, କିଛି ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁବେଳେ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଅଟେ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ସେମାନେ ନୁହଁନ୍ତି—ଗାଈ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ସାଧାରଣ ଓ ଯେଉଁ ଅଲଗା, ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ତଥାପି ଦେଖ, ପତଙ୍ଗମାନେ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଚାହିଁ, ତାହାର ସ୍ବାଦ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଲୋଭରେ ଏକାଉଁ ଚାହିଁ, ତୁମେ ଏହା ଦେଖୁନାହାନ୍ତି କି? ତଥାପି ଏହି ମହାମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତେ ଆସକ୍ତିର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ପଡ଼ି, ମୋହର ଅନ୍ଧକୁପରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ଏଠି କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ ମହାମାୟା, ଯିଏ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ମହାମାୟା ଆପଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଆକୃଷ୍ଟ କରି ମୋହିତ କରନ୍ତି। ସେଇ ଦେବୀ ଜଗତର ଚେତନ-ଅଚେତନ ସମସ୍ତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଦୟା କରନ୍ତି, ମୁକ୍ତି ଦେନ୍ତି; ସେଇ ଚିରନ୍ତନ, ପରାଜ୍ଞାନ, ମୁକ୍ତିର କାରଣ, ଏବଂ ବନ୍ଧନର ମୂଳ ମଧ୍ୟ ସେଁଠି। ଏହି ମହାମାୟା କିଏ? ସେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ମୁଁ ଏହି ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏଠାରେ ମୁଁ କହିବି—ସେ ଚିରନ୍ତନ ଲୋକର ଆକାର, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ସେଁଠି ସେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି; ଯଦ୍ୟପି ସେ ଚିରନ୍ତନ, ତଥାପି ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏକ ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଭଗବାନ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନାଗତ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ତେବେ, ତାଙ୍କ କାନ ମାଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉଠିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦ୍ମରେ ବସିଥିଲେ, ସେଁଠି ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତେଣୁ, ସେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ବିରାଜିଥିବା ଯୋଗନିଦ୍ରାକୁ ଉପାସନା କଲେ, ଯେଉଁଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଜାଗ୍ରତ ହେବେ। ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ଜଗତର ଧାରଣକାରିଣୀ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାରର କାରଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରା—ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। "ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ବଷଟ୍ ସ୍ୱରୂପ, ଶବ୍ଦର ତତ୍ତ୍ୱ; ଅମୃତ ତୁମେ, ଅବିନାଶି, ଚିରନ୍ତନ, ତିନି ମାତ୍ରାର ଅନ୍ତସ୍ଥ। ଅଚ୍ଚରିତ ଅର୍ଧାକ୍ଷର ତୁମେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ତୁମେ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ପରାମା ମାତୃତ୍ୱ ତୁମେ। ସମସ୍ତ ତୁମେ ଧାରଣ କର, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କର, ରକ୍ଷା କର, ସଂହାର କର; ସୃଷ୍ଟିରେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତିରେ ସ୍ଥିତି, ସଂହାରରେ ସଂହାର ତୁମେ। ତୁମେ ମହାଜ୍ଞାନ, ମହାମାୟା, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମହାସ୍ମୃତି; ମହାମୋହ, ମହାଦେବୀ, ପରାଶ୍ରୀ। ସମସ୍ତର ପ୍ରକୃତି, ତିନି ଗୁଣର ମୂଳ, କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ଭୟଙ୍କର ମୋହରାତ୍ରି ତୁମେ। ଶ୍ରୀ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଲାଜ୍ଜା, ପୌଷ୍ଟିକତା, ସନ୍ତୋଷ, ଶାନ୍ତି, କ୍ଷମା ତୁମେ। ତୁମେ ଖଡ଼ଗ, ଶୂଳ, ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଧନୁଷ, ବାଣ, ଷଟ୍ଟି, ମୁସଳ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭୟଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି। ତୁମେ ସବୁଠାରୁ କ୍ଷମାଶୀଳ, ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠା। ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ତୁମେ; ଏପରି ମହିମା ତୁମର, କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିବି? ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ବନ୍ଧିଦେଉଛ; ଏଠି ତୁମକୁ କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ? ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶକ୍ତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ କିଏ ତୁମ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ? ଏହିପରି ଦେବୀ, ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଦୁଇ ଅଜୟ ଦାନବ ମଧୁ ଓ କୈଟଭକୁ ମୋହିତ କର; ଜଗନ୍ନାଥ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଜାଗାଇଦିଅ, ଯାହାଁଠିଁ ସେ ଏହି ଦୁଇ ଦାନବକୁ ବଧ କରିପାରିବେ।