ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ବଣ୍ୟପଥରେ ଦୁଇ ଦୁଃଖିତ ପୁରୁଷ ମିଶିଥିଲେ—ଏକ ଜଣେ ବଣିକ ସମାଧି ଓ ଅନ୍ୟଜଣ ଏକ ରାଜା। ସମାଧି ଆପଣଙ୍କ ପରିବାର ଓ ପୁଅମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଘରେ କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ କିମ୍ବା ଅମଙ୍ଗଳ ଘଟିଛି କି ନାହିଁ—ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କଲେ। ସେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ, "ମୋ ପୁଅମାନେ ଭଲ ଚରିତ୍ରର କିମ୍ବା ଖରାପ ଚରିତ୍ରର? ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଲାଗି ମୋତେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ, ସେମାନେ—ମୋ ପୁଅ, ଭାଇ, ଜଣେ ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ—ମୋ ମନ ଏଠିପାଇଁ ଏଯାଁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲପାଏ କି?" ତାପରେ ସମାଧି କହିଲେ, "ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା କହିଲି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବୁଛ। କିନ୍ତୁ କଣ କରିବି? ମୋ ମନ କଠୋର ହେଉନାହିଁ। ଧନ ଲାଗି ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେମାନେ ମାନବତା ଭୁଲିଗଲେ, ତଥାପି ମୋ ହୃଦୟ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ—ମୋ ଜନନୀ, ପରିବାର, ବନ୍ଧୁମାନେ—ଉପରେ ଲଗି ରହିଛି।" "ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୟା କାହିଁକି? ମୁଁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ—ଯେଉଁମାନେ ଅଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ମନ କାହିଁକି ଏମିତି ଭଲପାଏ? ସେମାନେ ମୋତେ ଭଲପାଏନି, ତଥାପି ମୋ ମନ ସେମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରେନି, ମୁଁ ବିରକ୍ତି ଅନୁଭବ କରିପାରୁନାହିଁ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦ୍ୱନ୍ଦରେ, ସମାଧି ଓ ରାଜା ଦୁହେଁ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ମହାପୁରୁଷ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଦୁହେଁ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସାରେ ନମସ୍କାର କରି ବସିଗଲେ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତେବେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ କାହିଁକି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ? ମୋ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିପାରେନି। ମୁଁ ମୋ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ଏହା ସତ୍ୟ ଜାଣି ମଧ୍ୟ 'ମୋର' ବୋଧ କାହିଁକି ରହିଯାଏ?" ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ହୃଦୟ ବିକଳତା ଦୁହେଁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ—ଏକ ଜଣେ ପୁଅମାନେ ଓ ପରିବାର ଦ୍ୱାରା ଠକି ଯାଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟଜଣ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ହୃଦୟର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିନଥିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ମୋହ କାହିଁକି? ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭ୍ରମରେ କିପରି ପଡନ୍ତି?" ଋଷି କହିଲେ—"ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଖରେ ବିଷୟ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେଇ ବିଷୟ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗି ସବୁଠୁ ଭିନ୍ନ। କିଏ ଦିନକୁ ଅନ୍ଧ, କିଏ ରାତିକୁ ଅନ୍ଧ, କିଏ ଦୁଇବେଳେ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖେ। ମାନବମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ବିଶେଷ ନୁହଁନ୍ତି—ଗାଈ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି। ମାନବ ଓ ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସାମ୍ଯ, ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା, ଦୁହିଁଠାରେ ଅଛି।" "ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଦେଖ, ପତଙ୍ଗାମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଚାହିଁ ଯାଆନ୍ତି, ଭୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତି—ମୋହରେ ପଡି। ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପିଲାପାଇଁ, ଲାଲସା ଓ ଲୋଭରେ ଆକୃଷ୍ଟ, ପ୍ରତିଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି।" "ଏହି ଭାବରେ, ମହାମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତେ ଆସକ୍ତିର ଚକ୍ରବାତରେ ବନ୍ଧି ମୋହର ଗହ୍ୱରରେ ପଡି ରହନ୍ତି। ଏଠି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ଏହା ସବୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଓ ମହାମାୟାରେ। ସେଇ ମହାମାୟା କେବଳ ମୂଢ ନୁହଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମୋହରେ ପଡନ୍ତି।" "ସେଇ ମହାମାୟା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, କୃପା କଲେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରହେ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପରାଜ୍ଞାନ, ନିତ୍ୟ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ଏବଂ ସେଉଁଠି ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ ମଧ୍ୟ।" "ଏହି ମହାମାୟା କିଏ? କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କ'ଣ?"—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ତେବେ ଋଷି କହିଲେ, "ସେ ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ଶ୍ରୁଣ, ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନେକ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କ କାମ ସାଧନ ପାଇଁ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ସେ ଜଗତରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।" "ଏକ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜର ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କନ୍ପ ମାଳାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କମଳରେ ବସିଥିବା, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ।" "ତେବେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଯୋଗନିଦ୍ରାକୁ ଉପାସନା କଲେ, ଯିଏ ହରିଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ବିରାଜିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଜାଗ୍ରତ ହେବେ। ସେ ବିଶ୍ୱଜନନୀ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାରକାରିଣୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିର ସ୍ତୁତି କଲେ।" "ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ତୁମେ ସ୍ୱଧା, ତୁମେ ବଷଟ୍କାର, ଶବ୍ଦର ସାର; ତୁମେ ଅମୃତ, ଅକ୍ଷୟ, ନିତ୍ୟ, ବାଣୀର ତ୍ରିପଦ ରୂପେ ଅଛ। ତୁମେ ଅଚ୍ଚାରିତ ଅର୍ଧାକ୍ଷର, ତୁମେ ସାନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାତୃ।" "ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କର, ସୃଷ୍ଟି କର, ପାଳନ କର, ଓ ସଂହାର କର। ସୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ, ପାଳନରେ ପାଳନ ରୂପ, ସଂହାରରେ ସଂହାର ରୂପ।" "ତୁମେ ମହାଜ୍ଞାନ, ମହାମାୟା, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମହାସ୍ମୃତି, ମହାମୋହ, ମହାଦେବୀ, ପରାଶକ୍ତି। ତୁମେ ସମସ୍ତର ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ତ୍ରିଗୁଣର ମୂଳ, କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ଭୟଙ୍କର ମୋହର ରାତ୍ରି।" "ତୁମେ ଶ୍ରୀ, ତୁମେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ତୁମେ ଲଜ୍ଜା, ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜାଶୀଳତା, ପୋଷଣ, ସନ୍ତୋଷ, ଶାନ୍ତି ଓ କ୍ଷମା—ସମସ୍ତ ତୁମେ।" ଏଭଳି, ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଶକ୍ତି ଉପାସନା କରି, ବ୍ରହ୍ମା ମହାମାୟାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚଳିଛି, ଯିଏ ମୋହ ଓ ମୁକ୍ତି ଦୁହିଁ ଦେଇଥାନ୍ତି।