ଏହି ଦୁର୍ଗାମା ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଉତ୍କଳିତ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଯେ, ବିଶ୍ୱର ମାତା ଚଣ୍ଡିକା ଦେବୀ, ରୋଷରେ ଭରି, ଆଉ ଆଉ ସୁତିକ୍ତ ମଦ ପାନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖି ରିଫି ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ହସୁଥିଲେ। ତାହା ପାଖରେ ମହିଷାସୁର ଦାନବ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ମଦ ହୋଇ, ଗର୍ଜନ କରିଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ଚଣ୍ଡିକା ଉପରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲା। ମା ଚଣ୍ଡିକା ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକୁ ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୁଦ୍ର, ମଦରେ ରଙ୍ଗିତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— “ଗର୍ଜନ କର, ମୂର୍ଖ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ; ମୁଁ ମଦ ପାନ କରୁଛି। ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରିବା ପରେ ଦେବଗଣ ଗର୍ଜନ କରିବେ।” ଏପରେ ମା ଚଣ୍ଡିକା ଦାନବ ଉପରେ ଲାଫିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଚାଡ଼ି, ତାଙ୍କର ଗଳାକୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଦବାଇଲେ ଏବଂ ନିଜ ଶୂଳରେ ଘାତ କଲେ। ମା ଚଣ୍ଡିକା ତାଙ୍କୁ ଦବାଇଥିବାବେଳେ, ମହିଷାସୁର ତାଙ୍କର ମୁଁ ଭିତରୁ ଆସୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବୀଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ବାନ୍ଧା ରହିଲେ। ଏହି ଦାନବ ଅଧା ମୁଁ ଭିତରୁ ଆସି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଦେବୀ ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖଡ଼ରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଭୂମିରେ ପେଲେ। ଏଭଳି, ମହିଷା ନାମକ ଦାନବ, ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ମିତ୍ରମଣ୍ଡଳ ସହିତ, ତିନି ଲୋକକୁ ବିମୃତ କରିଥିଲେ, ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ। ମହିଷାସୁର ବଧ ହେବା ପରେ, ତିନି ଲୋକରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମାନବ ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କଲେ—“ବିଜୟ!” ଦାନବ ସେନା ବିପ୍ଲବରେ ଡୁବି ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ଦେବମଣ୍ଡଳ ଅତିବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲା। ଦେବଗଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମଣ୍ଡଳ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଅପ୍ସରାମଣ୍ଡଳ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଦେବମଣ୍ଡଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ମହିଷାସୁର ବଧ ପରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଷ୍ଟୁତି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ ବଧ ହେବା ପରେ, ଦେବମଣ୍ଡଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ, ଆନନ୍ଦରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ତାଙ୍କୁ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଭରି ରହିଛନ୍ତି, ଦେବମଣ୍ଡଳର ଏକତ୍ରିତ ଶକ୍ତିର ରୂପ ଅମ୍ବିକା, ଦେବଗଣ ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳଙ୍କ ଉପାସ୍ୟା, ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ—ସେ ଆମକୁ ଶୁଭ ଦିଅନ୍ତୁ। ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିକୁ ଅନନ୍ତ ଈଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବୀ ଚଣ୍ଡିକା, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଅଶୁଭକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି, ଆମ ମନକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତୁ। ସେ ନୀତିଶୀଳ ଘରରେ ଶ୍ରୀର ରୂପ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ସଦ୍ଗୁଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଲଜ୍ଜାର ରୂପ—ଓ ଦେବୀ, ଆମେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ; ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ତୁମର ଆକୃତି ବିଚିନ୍ତ୍ୟ, ଶକ୍ତି ଅସୀମ, ଦାନବ ନଶ୍ଟ କରିବା ଶକ୍ତି ଅପାର; ଦେବ, ଦାନବ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୃତ୍ୟ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି? ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ, ତିନି ଗୁଣରେ ଗଠିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଅସୀମ; ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର, ଏହି ବିଶ୍ୱ ତୁମର ଅଂଶ; ତୁମେ ଆଦି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି। ଓ ଦେବୀ, ତୁମର ଉଚ୍ଚ୍ୱାସରେ ଦେବମଣ୍ଡଳ ପୂଜାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ; ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ପିତୃମଣ୍ଡଳ ପୂରଣ କରିଥିବା କାରଣ; ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ସ୍ୱଧା ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ତୁମେ ମୋକ୍ଷର ଉତ୍ସ, ଅସୀମ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରତର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନିୟମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିୟମିତ ମୁନିମାନେ ତୁମର ଉଚ୍ଚ୍ୱାସରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିବା; ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ। ତୁମେ ଶବ୍ଦର ତତ୍ତ୍ୱ, ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭ ଆଶ୍ରୟ, ସାମନ୍ ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦ; ଦେବୀ, ତୁମେ ତ୍ରିବେଦୀ, ଶୁଭା, ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା, ଦୁଃଖର ନଶ୍ଟକାରୀ। ତୁମେ ଜ୍ଞାନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ; ଦୁର୍ଗା, ଭବସାଗରରେ ତାରଣ କ୍ଷମତା; ଶ୍ରୀ, କୈତଭ ବଧକର୍ତ୍ତାର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା; ଗୌରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଶିରୋଭୂଷିତ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ। ମହିଷାସୁର ଆକସ୍ମିକ ଦେବୀଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିଲେ—କ୍ଷୁଦ୍ର ହସ, ନିର୍ମଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି, ଶୁଭ୍ର ସୁନା ଚମକରେ ଆଲୋକିତ, ଅଦ୍ଭୁତ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର। ଦେବୀଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ମୁହଁ, ଭୂରୁକୁଟି ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଉଦୟଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା, ଦେଖି ମହିଷାସୁର ତତ୍କ୍ଷଣାତ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଦେଇନଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; କାରଣ, କ୍ରୋଧିତ ମୃତ୍ୟୁ ଅନ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ କି? ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀ, ଦୟା କରନ୍ତୁ! ଜଗତ ପାଇଁ ତୁମେ ତୁମର କ୍ରୋଧରେ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଅ; ମହିଷାସୁରର ଶକ୍ତି ଏବେ ଶେଷ ହେବା ସ୍ପଷ୍ଟ। ଯେଉଁ ଦେଶରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସମ୍ପଦ ଓ କୀର୍ତି ରହେ, ଧର୍ମର ପଥ କଦାଚିତ୍ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ। ଯେଉଁ ଘରରେ ପିଲା, ଦାସ, ଜନାନୀ ନିରାପଦ, ଦେବୀ ତୁମେ ଖୁସି ହେଲେ ସମ୍ପଦ ଦିଅ। ଓ ଦେବୀ, ନୀତିଶୀଳ ଲୋକ ପ୍ରତିଦିନ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା, ତୁମ ଦୟାରେ ସ୍ବର୍ଗ ପାଇଥିବା; ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ ଫଳ ଦିଅ। ଓ ଦୁର୍ଗା, ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଭୟ ଦୂର କରିଥିବା; ସ୍ମରଣ କରିଥିବା ସ୍ବସ୍ଥ ଲୋକଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଭ ଦିଅ; ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଭୟ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା; ଅନୁକମ୍ପା ଭରି ନିତ୍ୟ ଉପକାର କରିଥିବା କିଏ? ଏମାନେ ବଧ ହେବାରେ ଜଗତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲା; ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ନରକକୁ ଯାଉ; ଏହିଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇ ସ୍ବର୍ଗକୁ ପଠାଇଥିବା। ତୁମେ ଦୂର୍ଗା, ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ଦାନବକୁ ଭସ୍ମ କରିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ, ତୁମେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିବା, ତୁମର ଉଚ୍ଚ୍ୱାସରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚିପାରିବା; ତୁମର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବନା। ତୁମର ଖଡ଼ର ଚମକ, ଶୂଳର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା, ଦେବୀଙ୍କ ମୁହଁ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାରେ ଶୋଭିତ, ଦେଖି ଅସୁରମାନେ ଚମକୁଥିବା ଆଖି ଧାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ।