ମୁଁ ସମାଧି ନାମକ ଏକ ବଣିକ୍, ଜନ୍ମରୁ ଏକ ଧନୀ ପରିବାରରେ ଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅମାନେ ଓ ଜନାଣୀ ଲୋଭରେ ଅଧର୍ମ କରି, ମୋତେ ଗୃହରୁ ଖେଦି ଦେଲେ। ଧନ, ପୁଅ, ଓ ଜନାଣୀରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ମୋର ସମ୍ପତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଏକା ଏ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛି, ଦୁଃଖ ଓ ରହିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ। ଏଠି, ମୁଁ ଜାଣି ନପାରିବି—ମୋ ପୁଅମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ଭଲ କି ଖରାପ, ମୋ ଘର, ପରିବାର ଓ ଜନାଣୀର ଅବସ୍ଥା କେମିତି ଅଛି। ଏବେ ଘରରେ ଭଲ କି ଦୁଃଖ ଅଛି? ସେମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ମୋ ପୁଅମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି କି ନାହିଁ? ଏହି ଲୋଭୀ ପୁଅ, ଜନାଣୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତୁମକୁ ଧନ ଲାଗି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି—ତୁମର ମନ ଏପରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କି ସେମାନେ ପାଇଁ ସ୍ନେହ ଅଛି? ହଁ, ତୁମେ ଯାହା କହିଲା, ସେଇ ମୋ ମନର ଚିନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋ ମନ କଠୋର ହେଉ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଧନ ଲାଗି ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେମାନେ ନିଜର ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଭୁଲିଗଲେ, ତଥାପି ମୋ ହୃଦୟ ସେମାନେ—ମୋ ଜନାଣୀ, ପରିବାର ଓ କୁଳ—ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ରଖିଛି। ମୁଁ ବୁଝିପାରି ନାହିଁ, ଜାଣିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, କିଏ ଅପାତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନ କିପରି ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରି ରହିଥାଏ? ସେମାନେ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୁଃଖ କରି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ତାଣିଁ; ମୁଁ କଣ କରିବି, ମୋ ମନ ସେମାନେ ମୋତେ ସ୍ନେହ ଦେଇନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ କଠୋର ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ପରେ, ମୁଁ ବଣିକ୍ ସମାଧି ଓ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଦୁଇଜଣ ଏକସাথে ଏକ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବଣିକ୍ ଓ ରାଜା ଉପବେଶ କରି, ବିଭିନ୍ନ କଥା ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମାଧି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ—ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଆଟକି ରହିଛି, ଏହା ମୋ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନୁହେଁ, କିଏ ଏହି ପ୍ରେମବନ୍ଧନ ରହିଛି?” ରାଜା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇଛି, ତଥାପି ‘ମୋର’ ବୋଧ କିପରି ଅଛି? ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜାଣିଛି, ତଥାପି ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଭାବିବି କିଏ?” ଏହି ବଣିକ୍, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧୋକା ଖାଇଛନ୍ତି, ଜନାଣୀ ଓ ଦାସମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ନିଜ ଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ; ତଥାପି ହୃଦୟ ସେମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ରଖିଛି। ଏପରି ଭାବରେ ମୁଁ ଓ ସେ ଦୁଇଜଣ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ; ଆମେ ଏହି ବସ୍ତୁମାନେର ଦୋଷ ଦେଖିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ମନ ଆଶ୍ରୟରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛି। ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଏହି ମୂଢତା କିପରି ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏହି ଭ୍ରମ ଏପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କିପରି ଆକ୍ରମଣ କରେ? ଏହି ଅବିବେକ କିଏ ଆମ ପରି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ହୁଏ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ବସ୍ତୁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଖରେ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନକୁ ଅନ୍ଧା, କିଛି ରାତିକୁ ଅନ୍ଧା, ଆଉ କିଛି ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟିରେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ମାନବ ଜ୍ଞାନୀ, ଏହା ଠିକ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେହেতୁ ଗାଁଠି, ପକ୍ଷୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି। ମାନବ ଓ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି, ସେଉଁ ସମାନ ଓ ଭିନ୍ନ ଉଭୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ପାରିବା। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖ, ମାଛମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଭ୍ରମରେ ଅଗ୍ନି ରସ ପାଇଁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଲାଗି ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ବିନାଶ ହୋଇଯାନ୍ତି। ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ, ନରମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ରଖନ୍ତି; ଲୋଭରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ନେହ ଚାହନ୍ତି—ତୁମେ ଏହି ଦେଖି ନାହିଁ କି? ତଥାପି, ଆଶ୍ରୟର ତରଙ୍ଗରେ ଆଟକି, ମହାମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ଦୁଃଖର ତଳକୁ ପଡି, ସେମାନେ ଏପରି ରହିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ଏଠି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ମହାମାୟା, ଯୋଗନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏପରି ଭ୍ରମିତ। ମହାମାୟା ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ସେଇ ମହାମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମ ଦିଆଯାଏ। ସେଇ ମହାମାୟା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ; ତାଙ୍କ ଦୟାରେ, ଜଗତ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଓ ଉପକାର ହୁଏ। ସେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ନିତ୍ୟା, ମୁକ୍ତିର କାରଣ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠା। ଏହି ମହାମାୟା କିଏ? ତୁମେ ଯାହାକୁ ମହାମାୟା କୁହୁଛ; ସେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ, କଣ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜ? ତାଙ୍କର ସ୍ବରୂପ କଣ, ତାଙ୍କ ଦେହ କଣ, କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ମୁଁ ଏହା ସବୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେଉଁ ନିତ୍ୟା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ବରୂପ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏହି ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ। ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ମୋଠୁ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନଙ୍କର କାମ ସାଧନ ଆବଶ୍ୟକ, ସେଉଁ ମହାମାୟା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ନିତ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁ ଏହି ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏକ ଦିନ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକା ମହାସାଗର ହେବାପରେ, ସେ ଶେଷନାଗ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟାନ ହେଲେ। ସେତିବେଳେ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନ ମାଳିରୁ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମକ ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦେମନ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରିବା। ବ୍ରହ୍ମା, ଶ୍ରଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦ୍ମରେ ବସି, ସେ ଦୁଇ ଦେମନ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ବସିଥିବା ଯୋଗନିଦ୍ରାକୁ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଷ୍ଟୁତି କଲେ। ସେ ଯୋଗନିଦ୍ରା, ଜଗତର ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଧାରଣକାରୀ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କାରଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନିଦ୍ରା, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଷ୍ଟୁତି କଲେ: “ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ବଷଟ୍ ମନ୍ତ୍ର, ଶବ୍ଦର ସାର; ଅମୃତ ତୁମେ, ଅବିନାଶୀ ଓ ନିତ୍ୟା, ତ୍ରିଧା ଶବ୍ଦର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ତୁମେ ନିତ୍ୟ, ଅନୁଚ୍ଚରିତ ଅର୍ଧ ଅକ୍ଷର, ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଅତୀତ; ତୁମେ ସାନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମା। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କର, ସୃଷ୍ଟି କର, ରକ୍ଷା କର, ସଂହାର କର।