ସେଠାରେ, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଆସକ୍ତିରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ସେଇ ସହର, ଯାହାକୁ ମୋର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଓ ମୁଁ ନିଜେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ଏବେ ହାରାଇଯାଇଛି। ମୋ ସେବକମାନେ ଅସଦାଚରଣରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ ନ୍ୟାୟଯୁକ୍ତ ଭାବେ ସହରକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ କି ନାହିଁ, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।" ତାହାପରେ ସେ ଭାବିଲେ, "ମୋର ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ ସଦା ଗର୍ବିତ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ କିଛି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ କି?" "ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଦାନ, ଧନ ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।" ଏଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ୟୟ ଓ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା, ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଜମା କରାଯାଇଥିବା ଧନଭଣ୍ଡାର ଶୀଘ୍ର ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯିବ। ଏପରି ଅନେକ ଚିନ୍ତା ରେ ରାଜା ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ତିନି ଜଣେ ବ୍ୟପାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, "ମହୋଦୟ, ଆପଣ କିଏ? କେଉଁ କାରଣରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ମନେ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି?" ରାଜାଙ୍କ ଦୟାଳୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବ୍ୟପାରୀ ନମ୍ରତା ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୋ ନାମ ସମାଧି, ମୁଁ ଏକ ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅମାନେ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୋତେ ଘରୁ ବାହାର କରିଦେଇଛନ୍ତି।" "ଧନ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅମାନେ ସବୁ ହାରାଇ, ଆପ୍ତସ୍ବଜନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛି, ଦୁଃଖିତ ଓ ଏକା। ଏଠାରେ ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ମୋ ପୁଅମାନେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି ଖରାପ, ଘର, ପରିବାର, ଭାର୍ଯ୍ୟା—ସେମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି ମୁଁ ଜାଣେନାହିଁ। ଘରେ ଭଲ କି ଖରାପ କିଛି ଘଟୁଛି, ମୋ ପୁଅମାନେ ସଦ୍ଚରିତ୍ର କି ଦୁର୍ଚ୍ଚରିତ୍ର?" ତାପରେ ରାଜା ପଚାରିଲେ, "ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଧନ ଲୋଭରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଇ ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଆପଣଙ୍କ ମନ ଏଉଁମାନେ ପ୍ରତି ଏଖଣି ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଅଛି କି?" ବ୍ୟପାରୀ କହିଲେ, "ଏଠି ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୋର ମନର ଭାବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋର ମନ କଠୋର ହେଉନାହିଁ। ଯଦିଓ ସେମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରହିଛି।" "ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ—ଏପରି ଅନଯୋଗ୍ୟ ଆପ୍ତଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମନ କାହିଁକି ଆସକ୍ତି ରଖେ? ସେମାନେ ମୋତେ ସ୍ନେହ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ମନ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରୁନାହିଁ। ଏଥିରେ ମୁଁ ଦୁଃଖ କରେ, ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ମୋର ମନ କଠିନ ହେଉନାହିଁ।" ଏପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଦୁଇଁଜଣେ—ବ୍ୟପାରୀ ସମାଧି ଓ ରାଜା—ଏକଠି ଗୁରୁବର ପାଖକୁ ଗଲେ। ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ବସି ନାନା କଥା ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାପରେ ବ୍ୟପାରୀ କହିଲେ, "ଭଗବନ୍ତ, ମୁଁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ—ମୋର ମନ ଏପରି ଦୁଃଖରେ କାହିଁକି ଆସକ୍ତ ରହେ, ଯଦିଓ ଏହା ମୋର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ?" ରାଜା କହିଲେ, "ମୁଁ ମୋର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ହାରାଇଛି, ତଥାପି 'ମୋର' ଭାବ କାହିଁକି ରହିଯାଏ? ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଭଳି ଏହି ଭାବ କାହିଁକି ରହେ?" "ଏଠି ବ୍ୟପାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଠକାଇଛନ୍ତି, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ସେବକମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଆପ୍ତସ୍ବଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ। ଏଭଳି, ଆମେ ଦୁଇଁଜଣେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ, ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଆସକ୍ତିରେ ଆକର୍ଷିତ।" "ଓ ମହାଭାଗ, ଏହି ମୋହ କ’ଣ, ଯାହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ? ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି କାହିଁକି ଆମେ ଦୁଇଁଜଣେ ଉପରେ ଆସିଛି?" ଗୁରୁବର କହିଲେ, "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଷୟ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ବିଷୟ ସବୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। କେତେକ ଦିନେ ଅନ୍ଧ, କେତେକ ରାତିରେ ଅନ୍ଧ, କେତେକ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଁବେଳେ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।" "ମାନବମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଗୁଣ କେବଳ ତାଙ୍କର ନୁହେଁ; ଗାଈ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି। ମାନବ ଓ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ଯେଉଁ ସାଦୃଶ୍ୟ ଓ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେ ଦୁହିଁଠି ମିଳେ।" "ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖନ୍ତୁ, ପତଙ୍ଗମାନେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ଭ୍ରମରେ ତାହାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଏବଂ ଭୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ଲୋଭରେ ପ୍ରତିଦାନ ଆଶା କରନ୍ତି—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ତ ଦେଖି ପାରୁଛନ୍ତି।" "ତଥାପି ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମହାମାୟାର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତେ ଆସକ୍ତିର ଚକ୍ରବ୍ୟୁହରେ ଫସି, ଭ୍ରମର ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ି ଅଛନ୍ତି। ଏହିଠାରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ଯୁଗ-ନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ମହାମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଭ୍ରମିତ।" "ଏ ଦେବୀ, ମହାମାୟା ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷିତ କରନ୍ତି; ସେଇ ମହାମାୟା ମୋହ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଦୟା କଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ହୋଇ ଯାନ୍ତି।" "ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ନିତ୍ୟ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ଏବଂ ସେଇ ବନ୍ଧନର କାରଣ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ।" ତାହାପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, "ଏ ଭଗବନ୍ତ! ଆପଣ ଯାହାକୁ ମହାମାୟା କହୁଛନ୍ତି, ସେ କିଏ? ସେ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଓ କଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି?" "ସେ ଦେବୀର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ, କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲେ? ଏହି ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଗୁରୁବର କହିଲେ, "ସେ ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଦେହ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ—ମୋଠାରୁ ଶୁଣ।