अन्यैश्च विविधैर्भोगैः प्रदानैर्वत्सरेण या । प्रीतिर्मे क्रियते सास्मिन् सकृत्सुचरिते श्रुते
वर्षातून एकदा शक्य तितक्या विविध आनंददायक वस्तू आणि दान देऊन जी तृप्ती मिळते, ती या पवित्र चरित्राचं एकदाच ऐकलं तरी मिळते.
श्रुतं हरति पापानि तथाऽरोग्यं प्रयच्छति । रक्षां करोति भूतेभ्यो जन्मनां कीर्तनं मम
हे ऐकल्याने पापं दूर होतात, आरोग्य मिळतं आणि सर्व भूतांपासून रक्षण होतं; माझ्या जन्मकथेचं कीर्तन हेच फळ देतं.
युद्धेषु चरितं यन्मे दुष्टदैत्यनिबर्हणम् । तस्मिन् श्रुते वैरिकृतं भयं पुंसां न जायते
युद्धात माझ्या पराक्रमाची, दुष्ट दैत्यांचा नाश कसा केला हे जेव्हा लोक ऐकतात, तेव्हा शत्रूंपासून होणाऱ्या भीतीला त्यांना सामोरे जावे लागत नाही.
युष्माभिः स्तुतयो याश्च याश्च ब्रह्मर्षिभिः कृताः । ब्रह्मणा च कृतास्तास्तु प्रयच्छन्ति शुभां गतिम्
तुम्ही, ब्रह्मर्षी आणि ब्रह्मदेव यांनी केलेल्या स्तुती लोकांना शुभ मार्ग दाखवतात.
अरण्ये प्रान्तरे वापि दावाग्निपरिवारितः । दस्युभिर्वा वृतः शून्ये गृहीतो वापि शत्रुभिः
माणूस जरी जंगलात, काठावर, जंगली आगीत वेढला गेला, किंवा निर्जन ठिकाणी दरोडेखोरांनी घेरला, किंवा शत्रूंनी पकडला असला—
सिंहव्याघ्रानुयातो वा वने वा वनहस्तिभिः । राज्ञा क्रुद्धेन चाज्ञप्तो वध्यो बन्धगतो ऽपि वा
किंवा वनात सिंह, वाघ किंवा जंगली हत्ती मागे लागले असले, रागावलेल्या राजाने मारण्याचा आदेश दिला असला, किंवा तुरुंगात डांबला गेला असला—
आघूर्णितो वा वातेन स्थितः पोते महार्णवे । पतत्सु चापि शस्त्रेषु संग्रामे भृशदारुणे
किंवा प्रचंड समुद्रात जहाजावर वाऱ्याने हलवला गेला असला, किंवा भयंकर युद्धात शस्त्रांचा वर्षाव होत असताना—
सर्वाबाधासु घोरासु वेदनाभ्यर्दितो ऽपि वा । स्मरन्ममैतच्छरितं नरो मुच्येत सङ्कटात्
सर्व भयंकर संकटांत, जरी तीव्र वेदना होत असली, तरी जो माझ्या पराक्रमाची आठवण काढतो, तो माणूस त्या संकटातून मुक्त होतो.
मम प्रभावात्सिंहाद्या दस्यवो वैरिणस्तथा । दूरादेव पलायन्ते स्मरतश्चरितं मम
माझ्या सामर्थ्यामुळे वाघ, सिंह आणि इतर हिंस्र प्राणी, तसेच शत्रू आणि दरोडेखोर, माझी कृत्ये आठवली की लांबूनच पळ काढतात.
इत्युक्त्वा सा भगवती चण्डिका चण्डविक्रमा । पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत
अशी वाणी बोलून, पराक्रमी चंडिका देवी देवतांच्या डोळ्यांसमोर तिथेच अदृश्य झाली.
ते ऽपि देव्या निरातङ्का स्वाधिकारान् यथा पुरा । यज्ञभागभुजः सर्वे चक्रुर्विनिहतारयः
देवीमुळे संकटमुक्त झाल्यावर, सर्व देवांनी आपले शत्रू नष्ट झाल्यावर, पूर्वीप्रमाणे यज्ञातील आपापले हक्काचे भाग पुन्हा मिळवले.
दैत्याश्च देव्या निहते शुम्भे देवरिपौ युधि । जगद्विध्वंसके तस्मिन् महोग्रे ऽतुलविक्रमे । निशुम्भे च महावीर्ये शेषाः पातालमाययुः
युद्धात देवीने देवांचे शत्रू, जगाचा संहार करणारा, अतुलनीय सामर्थ्याचा शुंभ आणि महाबलवान निशुंभ यांचा वध केला. मग उरलेले दैत्य पाताळात गेले.
एवं भगवती देवी सा नित्यापि पुनः पुनः । सम्भूय कुरुते भूप जगतः परिपालनम्
ही भगवती देवी जरी नित्य आहे, तरीही ती पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊन, हे राजन, जगाचे रक्षण करते.
तयैतन्मोह्यते विश्वं सैव विश्वं प्रसूयते । सा याचिता च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति
हीच देवी या विश्वाला मोहात टाकते, तीच या सृष्टीची निर्माती आहे. तिची प्रार्थना केली की ती ज्ञान देते आणि प्रसन्न झाली की संपत्तीही देते.
व्याप्तं तयैतत्सकलं ब्रह्माण्डं मनुजेश्वर । महाकाल्या महाकाले महाकारीस्वरूपया
मनुष्यराजा, ही संपूर्ण सृष्टी महाकाळीच्या स्वरूपानं व्यापलेली आहे. तीच महाकाळी, महाकाळाची मूर्ती आणि सर्वकर्म करणारी आहे.
सैव काले महामारी सैव सृष्टिर्भवत्यजा । स्थितिं करोति भूतानां सैव काले सनातनी
तीच काळाच्या प्रवाहात मोठी संहारक होते; तीच अजन्मा देवी सृष्टी निर्माण करते; आणि तीच सनातनी देवी सर्व जीवांची स्थिती घडवते.
भवकाले नृणां सैव लक्ष्मीर्वृद्धिप्रदा गृहे । सैवाभावे तथालक्ष्मीर्विनाशायोपजायते
माणसांच्या भरभराटीच्या काळात तीच लक्ष्मी होऊन घरात वाढ देते; आणि तिच्या अनुपस्थितीत तीच अलक्ष्मी होऊन नाशासाठी प्रकट होते.
स्तुता सम्पूजिता पुष्पैर्धूपगन्धादिबिस्तथा । ददाति वित्तं पुत्रांश्च मतिं धर्मे गतिं शुभाम्
जेव्हा देवीचं स्तवन केलं जातं, फुलं, धूप, सुवासिक पदार्थांनी तिची पूजा केली जाते, तेव्हा ती संपत्ती, मुले, धर्माची बुद्धी आणि शुभ मार्ग देते.
एतत्ते कथितं भूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम् । एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत्
राजा, हे देवीचं श्रेष्ठ माहात्म्य तुला सांगितलं आहे. हीच ती देवी आहे, जिने आपल्या सामर्थ्याने हे जग टिकवून ठेवलं आहे.
विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया । तथा त्वमेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः । मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेष्यन्ति चापरे
ज्ञानसुद्धा भगवंत विष्णूच्या मायेमुळे निर्माण होतं. म्हणूनच तू, हा व्यापारी आणि इतर सुज्ञ लोकही मोहात पडतात, पडले आहेत आणि पुढेही पडतील.
तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् । आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा
हे राजन, त्या परात्पर देवीच्या चरणी शरण जा. तिची भक्ती केली तर ती माणसांना सुख, स्वर्ग आणि मुक्तीही देते.
इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः । प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम्
हे ऐकून सुरथ राजा त्या पुण्यवान, व्रतस्थ ऋषीला नमस्कार करून वाकला.
निर्विण्णो ऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च । जगम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने
राज्य गमावल्याच्या दुःखाने आणि अतिशय आसक्तीने त्रस्त होऊन, तो राजा आणि तो व्यापारी, दोघेही लगेच तपश्चर्येला निघाले.
संदर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनसंस्थितः । स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन्
आईचे दर्शन मिळावे म्हणून ते दोघे नदीच्या काठी थांबले. व्यापाऱ्याने देवीचे श्रेष्ठ स्तोत्र म्हणत कठोर तप केले.
तौ तस्मिन् पिलिने देव्याः कृत्वा मूर्ति महीमयीम् । अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः
त्या नदीच्या काठी त्यांनी मातीची देवीची मूर्ती घडवली आणि फुलं, धूप, अग्नि व अर्घ्य याने तिची पूजा केली.
निराहारौ यतात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ । ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम्
ते दोघेही उपवास करून, मन एकाग्र ठेवून, पूर्ण संयमाने देवीची आराधना करत होते. त्यांनी स्वतःच्या शरीरातील रक्ताने युक्त असा बलिदानही अर्पण केला.
एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः । परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका
अशा प्रकारे त्यांनी तीन वर्षे मन लावून उपासना केली, तेव्हा संपूर्ण जगाची जननी संतुष्ट होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाली आणि बोलली.
यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन । मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत्
राजा आणि कुलाचा आनंद असलेल्या तुजला जे काही हवे आहे, ते सर्व मी समाधानाने देईन.
ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यन्यजन्मनि । अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात्
मग त्या राजाने या जन्मात आपले राज्य शत्रूंना जिंकून पुन्हा मिळावे आणि पुढील जन्मात अखंड राज्य मिळावे, अशी इच्छा व्यक्त केली.
सो ऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः । ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम्
त्या व्यापाऱ्याने, मन दुःखी झाल्यामुळे, 'माझे' आणि 'मी' या भावनांचा नाश करणारे, आसक्ती तोडणारे ज्ञान मागितले.