तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः । महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत्
म्हणूनच, यामध्ये काहीच आश्चर्य वाटू नये; या जगाचा स्वामी योगनिद्रेमुळे, किंवा हरिच्या महामायेने, हे जग असंच भ्रमित होतं.
ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति
ज्ञान असलेल्या लोकांची मनं देखील, हे देवी, ती भगवती मोठ्या जोराने आकर्षित करते आणि महामाया त्यांना मोहात टाकते.
तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये
ती देवी या साऱ्या जगाचा, जड आणि सजीव सृष्टीचा, निर्माण करणारी आहे. ती प्रसन्न झाली की, लोकांना वर देते आणि त्यांना मुक्तीचा मार्ग दाखवते.
सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी
तीच खरी विद्या आहे, शाश्वत आहे आणि मुक्तीचं कारण आहे. पण तीच या संसाराच्या बंधनाचंही कारण आहे, आणि सर्व देवतांची देखील तीच अधीश्वरी आहे.
भगवन् ! का हि सा देवी महामायेति यां भवान् । ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज
भगवन्, तुम्ही ज्या देवीला महामाया म्हणता, ती कोण आहे? ती कशी उत्पन्न झाली आणि तिची कृत्यं काय आहेत, हे मला सांगा, द्विजश्रेष्ठ.
यत्स्वभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा । तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर
ती देवी नक्की कशी आहे, तिचं स्वरूप काय आहे आणि ती कुठून आली, हे सर्व मला तुमच्याकडून ऐकायचं आहे, ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही मला सांगा.
नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् । तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रुयतां मम
ती देवी नेहमीच या जगाची मूर्ती आहे आणि तिच्यामुळेच सर्वत्र हे विश्व व्यापलेलं आहे. तरीही तिच्या उत्पत्तीच्या अनेक कथा सांगितल्या जातात, त्या आता माझ्याकडून ऐका.
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा । उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते
देवतांच्या कार्यसिद्धीसाठी जेव्हा गरज असते, तेव्हा ती देवी प्रकट होते. ती जरी नित्य असली, तरी अशा वेळी तिचा जन्म झाला असं लोक म्हणतात.
योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते । आस्तीर्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः
कल्पाच्या शेवटी, जेव्हा संपूर्ण जग एकाच महासागरात विलीन झाले होते, तेव्हा भगवान विष्णू यांनी शेषनाग पसरवून त्याच्यावर योगनिद्रेत विसावले.
तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ । विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ
त्याच वेळी, विष्णूंच्या कानातील मळातून उत्पन्न झालेले, मधु आणि कैटभ नावाचे दोन भयंकर दैत्य ब्रह्मदेवाचा वध करण्यासाठी उठले.
स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः । दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम्
विष्णूंच्या नाभिकमळावर बसलेले प्रजापती ब्रह्मदेव, त्या उग्र दैत्यांना आणि गाढ झोपेत असलेल्या विष्णूंना पाहत होते.
तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः । विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम्
मग एकाग्र मनाने, ब्रह्मदेवांनी हरिच्या नेत्रात वास करणाऱ्या योगनिद्रेला, हरिला जागे करण्यासाठी स्तुती केली.
विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थिति-संहारकारिणीम् । निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः
त्यांनी विश्वेश्वरी, जगाची पालन करणारी, सृष्टी आणि संहार घडवणारी, विष्णूंची दिव्य निद्रा आणि अतुलनीय तेजाची अधिष्ठात्री भगवती यांची स्तुती केली.
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका । सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता
तूच स्वाहा, तूच स्वधा, तूच वषट्कार, स्वरांची मूळ आहेस; अमृतस्वरूप, अक्षय आणि शाश्वत आहेस, आणि वाणीच्या त्रैविध्य रूपात वास करतेस.
अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः । त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा
तूच ती शाश्वत, उच्चारता न येणारी अर्धमात्रा आहेस. तूच संध्या आहेस, तू सावित्री आहेस आणि देवी, तूच सर्वांची परात्पर जननी आहेस.
त्वयैव धार्यते सर्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत् । त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा
हे देवी, या सगळ्या जगाचा आधार फक्त तुझ्यावर आहे. तूच हे जग निर्माण करतेस, तूच त्याचे पालन करतेस आणि शेवटी तूच त्याचा संहार करतेस.
विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने । तथा संहृतिरूपान्ते जगतो ऽस्य जगन्मये
सृष्टीच्या वेळी तू निर्माणरूपात आहेस, पालनाच्या वेळी तू पालनरूपात आहेस, आणि या जगाचा अंत होताना तू संहाररूपात आहेस, हे जगमय देवी.
महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः । महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी
तूच महान विद्या आहेस, तूच महान माया आहेस, तूच महान बुद्धी आहेस, तूच महान स्मरणशक्ती आहेस. तूच महान मोह आहेस, तूच महादेवी आणि महेश्वरी आहेस.
प्रकृतिस्त्वञ्च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी । कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा
तूच सर्वांची मूळ प्रकृती आहेस, गुणत्रयांना प्रकट करणारी आहेस. तूच काळरात्र आहेस, तूच महारात्र आहेस आणि भयंकर मोहाची रात्रही तूच आहेस.
त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा । लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च
तूच श्री आहेस, तूच ईश्वरी आहेस, तूच लज्जा आहेस, तूच समजूतदार बुद्धी आहेस. तूच संकोच, पोषण, समाधान, शांतता आणि क्षमा आहेस.
खडिगनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा । शङ्खिनी चापिनी बाण-भुशुण्डी परिघायुधा
तू तलवार आणि भाला घेऊन उभी आहेस, भीतीदायक आहेस, गदा आणि चक्र हातात आहे, शंख, धनुष्य, बाण, गोफण आणि लोखंडी गदा यांसह सज्ज आहेस.
सौम्या सौम्यतराशेष-सौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी । परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी
तू अत्यंत सौम्य आहेस, सर्व सौम्य गोष्टींपेक्षा अधिक सौम्य आणि अतिशय सुंदर आहेस; सर्व उंच-नीच गोष्टींपैकी तूच सर्वश्रेष्ठ आहेस, परमेश्वरी.
यच्च किञ्चित् क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके । तस्य सर्वस्य या शिक्तिः सा त्वं किं स्तूयते तदा
कुठेही जे काही आहे, खरं असो की खोटं, सर्व गोष्टींच्या मूळातली शक्ती तूच आहेस; मग तुला कसं स्तुती करावी?
यया त्वया जगत्स्त्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् । सो ऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः
तुझ्या प्रभावाने जगाचा सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि संहारक यांनाही झोपेच्या अधीन व्हावं लागतं; मग इथे तुला कोण स्तुती करू शकतो, देवी?
विष्णुः शरीरग्रहणमहामीशान एव च । कारितास्ते यतो ऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्
विष्णू, जो विविध रूपे धारण करतो, आणि महादेव, हे दोघेही तुझ्यामुळेच कृती करतात; म्हणून तुला स्तुती करण्याची शक्ती कोणामध्ये असू शकते?
सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता । मोहयैतौ दुराधर्षावसुरो मधुकैटभौ
देवी, तुझ्या या अद्भुत सामर्थ्यांनी स्तुती झालेली तू, या जिंकता न येणाऱ्या मधु आणि कैटभ या दोन्ही असुरांना मोहात टाक.
प्रबोधञ्च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु । बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ
जगाचा स्वामी अच्युत याला लवकर जागे करा आणि त्याला भानावर आणा, म्हणजे तो हे दोन मोठे असुर मारू शकेल.
एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा । विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ
त्या वेळी वेधसाने स्तुती केल्यावर तामसी देवी तिथे विष्णूला जागं करण्यासाठी, मधु आणि कैटभ यांना नष्ट करण्यासाठी उपस्थित होती.
नेत्रास्यनासिका-बाहु-हृदयेभ्यस्तथोरसः । निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्माच्या डोळे, तोंड, नाक, हात, हृदय आणि छातीमधून ती देवी बाहेर आली आणि दिसू लागली.
उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तया मुक्तो जनार्दनः । एकार्णवे ऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ
तिच्यामुळे मुक्त झाल्यावर जनार्दन, जगाचा नाथ, एकमेव समुद्रातल्या शेषनागाच्या पलंगावरून उठला आणि मग त्याने त्या दोघांना पाहिलं.