देवीमाहात्म्यम्

एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुः खितौ । दृष्टदोषे ऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ

असं झालं आहे की, तो आणि मी दोघंही फार दुःखी आहोत; या गोष्टींमध्ये दोष दिसूनही, आपलं मन त्यांच्याशी जोडलेलं राहतं.

तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि । ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता

अगदी भाग्यवान असलेल्या देवी, हे काय आहे की, ज्ञानी लोकांनाही असा मोह होतो? मला आणि त्याला विवेक असूनही असा गोंधळ का होतो?

ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे । विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक्

सर्व प्राण्यांना विषयांची ओळख असते, हे खरं आहे, पण हे विषय प्रत्येकाला वेगळ्या प्रकारे दिसतात.

दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे । केचिद् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः

काही प्राणी दिवसा आंधळे असतात, काही रात्री आंधळे असतात; आणि काहींना दिवस असो वा रात्र, सारखंच दिसतं.

ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किन्तु ते न हि केवलम् । यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशु-पक्षि-मृगादयः

माणसांना खरंच ज्ञान असतं, पण तेच फक्त ज्ञानी नाहीत; कारण गायी, पक्षी, वन्य प्राणी आणि इतर सर्व प्राण्यांनाही आपापल्या प्रकारे ज्ञान असतं.

ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगृपक्षिणाम् । मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः

माणसांना ज्या गोष्टीचं ज्ञान आहे, आणि जे ज्ञान जनावरं किंवा पक्ष्यांना असतं — माणसांमध्ये आणि त्यांच्यात जे काही सारखं आहे किंवा वेगळं आहे, ते दोघांमध्ये तसंच आढळतं.

ज्ञाने ऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु । कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा

ज्ञान असूनही, हे पतंग जसे ज्वाळेकडे आकर्षित होतात, तसंच पाहा — ते मोहामुळे त्या आगीत पडतात आणि उपासेने त्रस्त असतानाही नष्ट होतात.

मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति । लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि

माणसं, जशी माणसांतले वाघ असतात, तशी आपल्या मुलांवर इच्छेने आसक्त असतात; लोभामुळे ते बदल्यात काहीतरी मिळवण्याचा प्रयत्न करतात — हे सगळं तुला त्यांच्यात दिसत नाही का?

तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः । महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा

तरीही, ममता या वावटळीत अडकून, मोहाच्या खोल दरीत पडलेले, महामायेच्या प्रभावाने — जी या जगाचं अस्तित्व टिकवते — असेच राहतात.

तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः । महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत्

म्हणूनच, यामध्ये काहीच आश्चर्य वाटू नये; या जगाचा स्वामी योगनिद्रेमुळे, किंवा हरिच्या महामायेने, हे जग असंच भ्रमित होतं.

ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति

ज्ञान असलेल्या लोकांची मनं देखील, हे देवी, ती भगवती मोठ्या जोराने आकर्षित करते आणि महामाया त्यांना मोहात टाकते.

तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये

ती देवी या साऱ्या जगाचा, जड आणि सजीव सृष्टीचा, निर्माण करणारी आहे. ती प्रसन्न झाली की, लोकांना वर देते आणि त्यांना मुक्तीचा मार्ग दाखवते.

सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी

तीच खरी विद्या आहे, शाश्वत आहे आणि मुक्तीचं कारण आहे. पण तीच या संसाराच्या बंधनाचंही कारण आहे, आणि सर्व देवतांची देखील तीच अधीश्वरी आहे.

भगवन् ! का हि सा देवी महामायेति यां भवान् । ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज

भगवन्, तुम्ही ज्या देवीला महामाया म्हणता, ती कोण आहे? ती कशी उत्पन्न झाली आणि तिची कृत्यं काय आहेत, हे मला सांगा, द्विजश्रेष्ठ.

यत्स्वभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा । तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर

ती देवी नक्की कशी आहे, तिचं स्वरूप काय आहे आणि ती कुठून आली, हे सर्व मला तुमच्याकडून ऐकायचं आहे, ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही मला सांगा.

नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् । तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रुयतां मम

ती देवी नेहमीच या जगाची मूर्ती आहे आणि तिच्यामुळेच सर्वत्र हे विश्व व्यापलेलं आहे. तरीही तिच्या उत्पत्तीच्या अनेक कथा सांगितल्या जातात, त्या आता माझ्याकडून ऐका.

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा । उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते

देवतांच्या कार्यसिद्धीसाठी जेव्हा गरज असते, तेव्हा ती देवी प्रकट होते. ती जरी नित्य असली, तरी अशा वेळी तिचा जन्म झाला असं लोक म्हणतात.

योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते । आस्तीर्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः

कल्पाच्या शेवटी, जेव्हा संपूर्ण जग एकाच महासागरात विलीन झाले होते, तेव्हा भगवान विष्णू यांनी शेषनाग पसरवून त्याच्यावर योगनिद्रेत विसावले.

तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ । विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ

त्याच वेळी, विष्णूंच्या कानातील मळातून उत्पन्न झालेले, मधु आणि कैटभ नावाचे दोन भयंकर दैत्य ब्रह्मदेवाचा वध करण्यासाठी उठले.

स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः । दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम्

विष्णूंच्या नाभिकमळावर बसलेले प्रजापती ब्रह्मदेव, त्या उग्र दैत्यांना आणि गाढ झोपेत असलेल्या विष्णूंना पाहत होते.

तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः । विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम्

मग एकाग्र मनाने, ब्रह्मदेवांनी हरिच्या नेत्रात वास करणाऱ्या योगनिद्रेला, हरिला जागे करण्यासाठी स्तुती केली.

विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थिति-संहारकारिणीम् । निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः

त्यांनी विश्वेश्वरी, जगाची पालन करणारी, सृष्टी आणि संहार घडवणारी, विष्णूंची दिव्य निद्रा आणि अतुलनीय तेजाची अधिष्ठात्री भगवती यांची स्तुती केली.

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका । सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता

तूच स्वाहा, तूच स्वधा, तूच वषट्कार, स्वरांची मूळ आहेस; अमृतस्वरूप, अक्षय आणि शाश्वत आहेस, आणि वाणीच्या त्रैविध्य रूपात वास करतेस.

अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः । त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा

तूच ती शाश्वत, उच्चारता न येणारी अर्धमात्रा आहेस. तूच संध्या आहेस, तू सावित्री आहेस आणि देवी, तूच सर्वांची परात्पर जननी आहेस.

त्वयैव धार्यते सर्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत् । त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा

हे देवी, या सगळ्या जगाचा आधार फक्त तुझ्यावर आहे. तूच हे जग निर्माण करतेस, तूच त्याचे पालन करतेस आणि शेवटी तूच त्याचा संहार करतेस.

विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने । तथा संहृतिरूपान्ते जगतो ऽस्य जगन्मये

सृष्टीच्या वेळी तू निर्माणरूपात आहेस, पालनाच्या वेळी तू पालनरूपात आहेस, आणि या जगाचा अंत होताना तू संहाररूपात आहेस, हे जगमय देवी.

महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः । महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी

तूच महान विद्या आहेस, तूच महान माया आहेस, तूच महान बुद्धी आहेस, तूच महान स्मरणशक्ती आहेस. तूच महान मोह आहेस, तूच महादेवी आणि महेश्वरी आहेस.

प्रकृतिस्त्वञ्च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी । कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा

तूच सर्वांची मूळ प्रकृती आहेस, गुणत्रयांना प्रकट करणारी आहेस. तूच काळरात्र आहेस, तूच महारात्र आहेस आणि भयंकर मोहाची रात्रही तूच आहेस.

त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा । लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च

तूच श्री आहेस, तूच ईश्वरी आहेस, तूच लज्जा आहेस, तूच समजूतदार बुद्धी आहेस. तूच संकोच, पोषण, समाधान, शांतता आणि क्षमा आहेस.