स्तोत्रं ममैतत् क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः । देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः
शुंभ नावाच्या दैत्याचा पराभव होऊन, निशुंभही जिंकला गेल्यावर, युद्धात एकत्र आलेल्या देवांनी माझे हे स्तोत्र तयार केले आहे.
शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निः सृताम्बिका । कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते
पार्वतीच्या देहातून अंबिका प्रकट झाली; म्हणून सर्व लोकांत तिला कौशिकी असे म्हणतात.
तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत् सापि पार्वती । कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया
ती अंबिका निघून गेल्यावर पार्वती काळी झाली; म्हणून ती हिमालयात राहणारी काली म्हणून ओळखली जाते.
ततो ऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम् । ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः
नंतर शुंभ-निशुंभ यांचे सेवक चंड आणि मुंड यांनी परम सुंदर रूप धारण केलेली अंबिका पाहिली.
ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता अतीव सुमनोहरा । काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम्
त्यांनी शुंभाला सांगितले, 'राजा, हिमालयावर एक फार सुंदर स्त्री आहे, जिला पाहून सगळं पर्वत उजळून निघालं आहे.'
नैव तादृक् क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम् । ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर
अशी अद्भुत रूप कुठेही, कोणालाही कधीच दिसली नाही; ही देवी कोण आहे ते शोधा आणि असुराधिपती, तिला पकडा.
स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा । सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान् द्रष्टुमर्हति
स्त्रियांचा दागिना, फारच सुंदर बांधा असलेली, सर्व दिशांना तेज पसरवणारी ती देवी तिथे उभी आहे, दैत्यराजा, तुम्ही तिला नक्कीच पाहायला हवी.
यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो । त्रैलोक्ये तु समस्तानि साम्प्रतं भान्ति ते गृहे
तीनही लोकांमध्ये असलेले सगळे दागिने, मौल्यवान मणी, हत्ती, घोडे आणि इतर सर्व वस्तू, प्रभो, सध्या तुझ्या घरातच झळकत आहेत.
ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात् । पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैः श्रवा हयः
इंद्राकडून ऐरावत हा हत्ती, पारिजात वृक्ष आणि उच्चैःश्रवा नावाचा घोडा हे सगळे इथे आणले आहेत.
विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति ते ऽङ्गणे । रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसो ऽद्भुतम्
हा हंसांनी जोडलेला विमान तुझ्या अंगणात उभा आहे; ब्रह्मदेवाने तयार केलेल्या अद्भुत गोष्टींपैकी हे एक रत्न म्हणून इथे आणले आहे.
निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात् । किञ्जल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम्
धनाच्या देवतेकडून महापद्म नावाचा मोठा खजिना इथे आणला आहे; आणि समुद्राने केसर असलेली, कधीही न सुकणारी कमळांची माळ दिली आहे.
छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनस्त्रावि तिष्ठति । तथायं स्यन्तनवरो यः पुरासीत् प्रजापतेः
वरुणाचे सुवर्ण छत्र तुझ्या घरात तेजाने झळकत उभे आहे; आणि प्रजापतीकडे असलेला श्रेष्ठ रथही इथे आहे.
मृत्योरुत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता । पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे
हे ईश्वर, मृत्यू घडवणारी उत्क्रांतिदा नावाची शक्ती तूच घेतली आहेस. जलराजाचा म्हणजेच तुझ्या भावाचा फासही आता तुझ्याच ताब्यात आहे.
निशुम्भस्याब्धिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः । वह्निरपि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी
निशुंभाकडे असलेले समुद्रातून जन्मलेले सगळे रत्न तुला दिली गेली आहेत. अग्नीनेही तुला अग्नीशुद्ध वस्त्रे अर्पण केली आहेत.
एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते । स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते
दैत्योंच्या राजांनो, अशी सगळी रत्नं तुझ्याकडे आणून दिली आहेत. मग ही शुभ्र आणि सुंदर स्त्रीरत्न, हे रत्न तू का घेत नाहीस?
निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः । प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्या महासुरः
हे ऐकून, त्या वेळी महादैत्य शुंभाने चंड-मुंड यांच्या मार्फत सुग्रीव नावाच्या दूताला देवीकडे पाठवले.
इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम । यथा चाभ्येति संप्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु
माझ्या वतीने हे आणि हे तिला जाऊन सांग. ती जशी आनंदाने उत्तर देईल, तसे तू लगेच कर.
स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशे ऽतिशोभने । तां च देवीं ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा
तो त्या सुंदर पर्वतराज्याच्या ठिकाणी गेला, जिथे देवी होती, आणि तिथे गोड व मृदू शब्दांत तिला बोलला.
देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः । दूतो ऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः
देवी, दैत्यांचा स्वामी शुंभ हा तिन्ही लोकांचा सर्वश्रेष्ठ अधिपती आहे. मी त्याचा दूत म्हणून तुझ्याकडे आलो आहे.
अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिषु । निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत्
ज्याच्या आज्ञेला सर्व देवांमध्ये कधीही अडथळा येत नाही, ज्याने सगळ्या दैत्यांच्या शत्रूंना जिंकले आहे, त्याने जे सांगितले आहे ते ऐक.
मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः । यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक् पृथक्
ही सगळी तीनही लोकं माझीच आहेत, सर्व देव माझ्या इच्छेनुसार वागतात. सर्व यज्ञांचे भाग मी वेगवेगळे स्वतः घेतो.
त्रैलोक्ये वररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः । तथैव गजरत्नं च हृत्वा देवेन्द्रवाहनम्
तीन्ही लोकांतील सर्वात उत्तम रत्नं पूर्णपणे माझ्या अधीन आहेत. त्याचप्रमाणे, देवेंद्राचं वाहन असलेलं गजरत्न मीच मिळवलं.
क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः । उच्चैः श्रवससंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम्
क्षीरसागर मंथनातून उत्पन्न झालेलं अश्वरत्न, ज्याचं नाव उच्चैःश्रवा आहे, ते अमरांनी माझ्या पाया पडून मला अर्पण केलं.
यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च । रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने
देव, गंधर्व आणि नाग यांच्यातली जी इतर रत्नमूल्य असणारी जीव आहेत, हे सुंदरिये, ती सगळी माझ्याकडेच आहेत.
स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम् । सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम्
हे देवी, आम्ही तुला या जगात स्त्रियांमधील रत्न मानतो. म्हणूनच, तू आमच्याकडे ये, कारण आम्ही रत्नांचे मालक आहोत.
मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम् । भज त्वं चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः
चंचल नजरेच्या सुंदरिणी, तू खरंच रत्न आहेस, म्हणून माझा किंवा माझा धाडसी भाऊ निशुम्भ याचा स्वीकार कर.
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात् । एतद् बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज
माझा स्वीकार केलास तर तुला अतुलनीय आणि सर्वोच्च सामर्थ्य मिळेल. हे नीट विचार करून माझा स्वीकार कर.
इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तः स्मिता जगौ । दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत्
असं म्हटल्यावर, जगाला धारण करणारी, मंगलमूर्ती भगवती दुर्गा गंभीरपणे हसली आणि बोलू लागली.
सत्यमुक्तत्वया नात्र मिथ्या किञ्चित्त्वयोदितम् । त्रैलोक्याधिपतिः सुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः
तू जे काही सांगितलंस ते खरं आहे; तुझ्या बोलण्यात काहीही खोटं नाही. सुम्भ हा त्रैलोक्याचा अधिपती आहे आणि निशुम्भही तसाच आहे.
किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम् । श्रूयतामल्पबुद्धित्वात् प्रतिज्ञा या कृता पुरा
पण इथे जी प्रतिज्ञा केली आहे, ती कशी खोटी ठरवता येईल? ऐक, कारण तुला समज कमी आहे, पूर्वी जी प्रतिज्ञा केली होती ती सांगते.