सो ऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः । मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् । मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा
तेथे, ममतेने मन ओढले गेलेले, त्याने विचार केला — 'माझ्या पूर्वजांनी आणि मी पूर्वी ज्या नगराचे रक्षण केले, ते नगर आता माझ्यापासून हिरावले गेले आहे. माझे सेवक, वाईट वागणारे, ते नगर नीट सांभाळतील की नाही, कोण जाणे.'
न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः । मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते
'माझा प्रधान, जो नेहमी युद्धात पराक्रमी आणि गर्विष्ठ असतो, तो आता माझ्या शत्रूच्या ताब्यात गेला आहे, त्याला काही सुख मिळेल की नाही, मला माहित नाही.'
ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः । अनुवृत्तिं ध्रुवं ते ऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्
जे नेहमी माझ्या मागे राहिले, मला धन, अन्न आणि भेटवस्तू देत आले, ते आज दुसऱ्या राजांचीच सेवा करत आहेत.
असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् । संचितः सो ऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति
त्यांच्या सततच्या उधळपट्टीमुळे आणि चुकीच्या सवयींमुळे, मोठ्या कष्टाने साठवलेला खजिना लवकरच संपून जाईल.
एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः । तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः
राजा हे आणि इतरही विचार सतत करत होता. त्याच वेळी, ब्राह्मणांच्या आश्रमाजवळ त्याने एक व्यापारी पाहिला.
स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमने ऽत्र कः । सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे
त्याने विचारले, 'कोण आहेस तू? इथे येण्याचे कारण काय? तू इतका दुःखी आणि अस्वस्थ का दिसतोस?''
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्
राजाच्या प्रेमळ शब्दांनी व्यापारी नम्रपणे वाकून त्याला उत्तर देऊ लागला.
समाधिर्नाम वैश्यो ऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः
माझं नाव समाधान आहे. मी श्रीमंत घरात जन्मलो, पण माझ्या मुलांनी आणि बायकोने, धनाच्या लोभामुळे, मला घराबाहेर काढलं.
विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः
माझं धन, बायको आणि मुलं सगळं हिरावून घेतलं गेलं. आप्तेष्टांनी आणि नातेवाईकांनी मला टाकून दिलं. मी दुःखी मनानं या जंगलात आलोय.
सो ऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः
इथे राहून मला काहीच कळत नाही की माझी मुलं सुखात आहेत की दुःखात, माझ्या घरच्यांची आणि बायकोची काय अवस्था आहे, काहीच समजत नाही.
किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः
आता त्यांच्या घरी सगळं ठीक आहे की नाही, सुख आहे की नाही, हे मला माहीत नाही. ते कसे आहेत, माझी मुलं चांगल्या वागणुकीची आहेत की वाईट, हेही मला माहीत नाही.
यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्
ज्यांनी मला धनासाठी, म्हणजेच माझी मुलं, बायको आणि इतरांनी, लोभापोटी घरातून हाकलून दिलं, त्यांच्याबद्दल अजूनही तुझ्या मनात आपुलकी आहे का?
एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः
तुम्ही जे बोललात ते अगदी खरं आहे, माझ्या मनातही असंच चालू आहे. पण मी काय करू? माझं मन कठोर होत नाही.
यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः
ज्यांनी धनाच्या मोहामुळे वडिलांविषयीचं प्रेम सोडलं आणि मला नाकारलं, अशा माझ्या बायकोवर, घरच्यांवर आणि नातेवाईकांवरचं माझं मन अजूनही तसंच जडलं आहे.
किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु
अहो ज्ञानी, मला हे समजत नाही, जरी मला सर्व काही माहीत असले तरी — आपले नातेवाईक वाईट असले तरी मन त्यांच्यावर प्रेम का करत राहतं?
तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते । करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्
त्यांच्यामुळे मला हुंदका येतो आणि मन दुःखी होतं; मी काय करू, कारण माझं मन जरी ते माझ्यावर प्रेम करत नसले तरी त्यांच्याबद्दल कठोर होत नाही.
ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्यो ऽसौ स च पार्थिवसत्तमः
मग दोघेही एकत्र त्या ऋषीकडे गेले — एकाचा नाव समाधी असलेला व्यापारी आणि दुसरा श्रेष्ठ राजा.
कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ
त्यांनी योग्य रीतीने त्या ऋषींचं स्वागत केलं आणि व्यापारी व राजा दोघेही बसून विविध विषयांवर बोलू लागले.
भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् । दुः खाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना
भगवंता, मला एक गोष्ट विचारायची आहे — कृपया सांगा, माझं मन माझ्या हातात नसतानाही ते नेहमी दुःखाशीच का जोडलेलं राहतं?
ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतो ऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम
राज्य आणि त्यातील सर्व काही गेलं असतानाही, मला सत्य माहीत असूनही 'माझं' असं वाटणं का थांबत नाही, हे ऋषिश्रेष्ठ?
अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः । स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दे तथाप्यति
हा राजा आपल्या मुलांनी फसवला गेला आहे, बायकोने आणि नोकरांनी त्याला सोडून दिलं आहे, आणि आपल्या लोकांनीही त्याचा त्याग केला आहे; तरीही त्याचं मन अजूनही त्यांच्यावरचं प्रेम सोडू शकत नाही.
एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुः खितौ । दृष्टदोषे ऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ
असं झालं आहे की, तो आणि मी दोघंही फार दुःखी आहोत; या गोष्टींमध्ये दोष दिसूनही, आपलं मन त्यांच्याशी जोडलेलं राहतं.
तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि । ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता
अगदी भाग्यवान असलेल्या देवी, हे काय आहे की, ज्ञानी लोकांनाही असा मोह होतो? मला आणि त्याला विवेक असूनही असा गोंधळ का होतो?
ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे । विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक्
सर्व प्राण्यांना विषयांची ओळख असते, हे खरं आहे, पण हे विषय प्रत्येकाला वेगळ्या प्रकारे दिसतात.
दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे । केचिद् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः
काही प्राणी दिवसा आंधळे असतात, काही रात्री आंधळे असतात; आणि काहींना दिवस असो वा रात्र, सारखंच दिसतं.
ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किन्तु ते न हि केवलम् । यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशु-पक्षि-मृगादयः
माणसांना खरंच ज्ञान असतं, पण तेच फक्त ज्ञानी नाहीत; कारण गायी, पक्षी, वन्य प्राणी आणि इतर सर्व प्राण्यांनाही आपापल्या प्रकारे ज्ञान असतं.
ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगृपक्षिणाम् । मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः
माणसांना ज्या गोष्टीचं ज्ञान आहे, आणि जे ज्ञान जनावरं किंवा पक्ष्यांना असतं — माणसांमध्ये आणि त्यांच्यात जे काही सारखं आहे किंवा वेगळं आहे, ते दोघांमध्ये तसंच आढळतं.
ज्ञाने ऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु । कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा
ज्ञान असूनही, हे पतंग जसे ज्वाळेकडे आकर्षित होतात, तसंच पाहा — ते मोहामुळे त्या आगीत पडतात आणि उपासेने त्रस्त असतानाही नष्ट होतात.
मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति । लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि
माणसं, जशी माणसांतले वाघ असतात, तशी आपल्या मुलांवर इच्छेने आसक्त असतात; लोभामुळे ते बदल्यात काहीतरी मिळवण्याचा प्रयत्न करतात — हे सगळं तुला त्यांच्यात दिसत नाही का?
तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः । महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा
तरीही, ममता या वावटळीत अडकून, मोहाच्या खोल दरीत पडलेले, महामायेच्या प्रभावाने — जी या जगाचं अस्तित्व टिकवते — असेच राहतात.