देवीमाहात्म्यम्

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः । स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः

महामायेच्या अद्भुत शक्तीने सूर्यपुत्र सावर्णी हा मोठ्या भाग्याचा झाला आणि त्याने मन्वंतराचा अधिपतीपद मिळवले.

स्वारोचिषे ऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः । सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले

पूर्वीच्या स्वारोचिष मन्वंतरात, चैत्र वंशात जन्मलेला सुरथ नावाचा राजा संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करत होता.

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा

तो आपल्या प्रजेला स्वतःच्या मुलांसारखी काळजीपूर्वक जपत असताना, काही शत्रू राजे उठले आणि त्याच्या राज्याचा नाश करू लागले.

तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः । न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः

त्या सामर्थ्यशाली राजाचा आणि राज्याचा नाश करणाऱ्या त्या शत्रूंचा मोठा संग्राम झाला; शत्रू संख्या कमी असली तरी त्या युद्धात त्यांनी त्याला पराभूत केले.

ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपो ऽभवत् । आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः

मग तो आपल्या नगरात परतला आणि आपल्या देशाचा स्वामी झाला, पण तिथेही त्या बलाढ्य शत्रूंनी त्याला त्रास दिला.

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः । कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः

दुष्ट मंत्री आणि बलाढ्य माणसांनी त्या दुर्बल राजाचे सैन्य आणि खजिना, अगदी त्याच्या स्वतःच्या नगरातच, वाईट हेतूने बळकावले.

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भुपतिः । एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्

मग, शिकार करण्याचा बहाणा करून, राज्य गमावलेला तो राजा एकटाच घोड्यावर बसून दाट जंगलात गेला.

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः । प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम्

तेथे त्याने श्रेष्ठ ऋषी मेधस यांच्या आश्रमाला पाहिले, जिथे हिंस्र प्राणी शांतपणे वावरत होते आणि शिष्यांनी तो आश्रम शोभून गेला होता.

तस्थौ कञ्चित् स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः । इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे

तो काही काळ तिथे राहिला, त्या ऋषीने त्याचा सन्मान केला, आणि त्या महान ऋषीच्या आश्रमात इकडे तिकडे फिरत राहिला.

सो ऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः । मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् । मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा

तेथे, ममतेने मन ओढले गेलेले, त्याने विचार केला — 'माझ्या पूर्वजांनी आणि मी पूर्वी ज्या नगराचे रक्षण केले, ते नगर आता माझ्यापासून हिरावले गेले आहे. माझे सेवक, वाईट वागणारे, ते नगर नीट सांभाळतील की नाही, कोण जाणे.'

न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः । मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते

'माझा प्रधान, जो नेहमी युद्धात पराक्रमी आणि गर्विष्ठ असतो, तो आता माझ्या शत्रूच्या ताब्यात गेला आहे, त्याला काही सुख मिळेल की नाही, मला माहित नाही.'

ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः । अनुवृत्तिं ध्रुवं ते ऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्

जे नेहमी माझ्या मागे राहिले, मला धन, अन्न आणि भेटवस्तू देत आले, ते आज दुसऱ्या राजांचीच सेवा करत आहेत.

असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् । संचितः सो ऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति

त्यांच्या सततच्या उधळपट्टीमुळे आणि चुकीच्या सवयींमुळे, मोठ्या कष्टाने साठवलेला खजिना लवकरच संपून जाईल.

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः । तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः

राजा हे आणि इतरही विचार सतत करत होता. त्याच वेळी, ब्राह्मणांच्या आश्रमाजवळ त्याने एक व्यापारी पाहिला.

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमने ऽत्र कः । सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे

त्याने विचारले, 'कोण आहेस तू? इथे येण्याचे कारण काय? तू इतका दुःखी आणि अस्वस्थ का दिसतोस?''

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्

राजाच्या प्रेमळ शब्दांनी व्यापारी नम्रपणे वाकून त्याला उत्तर देऊ लागला.

समाधिर्नाम वैश्यो ऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः

माझं नाव समाधान आहे. मी श्रीमंत घरात जन्मलो, पण माझ्या मुलांनी आणि बायकोने, धनाच्या लोभामुळे, मला घराबाहेर काढलं.

विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः

माझं धन, बायको आणि मुलं सगळं हिरावून घेतलं गेलं. आप्तेष्टांनी आणि नातेवाईकांनी मला टाकून दिलं. मी दुःखी मनानं या जंगलात आलोय.

सो ऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः

इथे राहून मला काहीच कळत नाही की माझी मुलं सुखात आहेत की दुःखात, माझ्या घरच्यांची आणि बायकोची काय अवस्था आहे, काहीच समजत नाही.

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः

आता त्यांच्या घरी सगळं ठीक आहे की नाही, सुख आहे की नाही, हे मला माहीत नाही. ते कसे आहेत, माझी मुलं चांगल्या वागणुकीची आहेत की वाईट, हेही मला माहीत नाही.

यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्

ज्यांनी मला धनासाठी, म्हणजेच माझी मुलं, बायको आणि इतरांनी, लोभापोटी घरातून हाकलून दिलं, त्यांच्याबद्दल अजूनही तुझ्या मनात आपुलकी आहे का?

एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः

तुम्ही जे बोललात ते अगदी खरं आहे, माझ्या मनातही असंच चालू आहे. पण मी काय करू? माझं मन कठोर होत नाही.

यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः

ज्यांनी धनाच्या मोहामुळे वडिलांविषयीचं प्रेम सोडलं आणि मला नाकारलं, अशा माझ्या बायकोवर, घरच्यांवर आणि नातेवाईकांवरचं माझं मन अजूनही तसंच जडलं आहे.

किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु

अहो ज्ञानी, मला हे समजत नाही, जरी मला सर्व काही माहीत असले तरी — आपले नातेवाईक वाईट असले तरी मन त्यांच्यावर प्रेम का करत राहतं?

तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते । करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्

त्यांच्यामुळे मला हुंदका येतो आणि मन दुःखी होतं; मी काय करू, कारण माझं मन जरी ते माझ्यावर प्रेम करत नसले तरी त्यांच्याबद्दल कठोर होत नाही.

ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्यो ऽसौ स च पार्थिवसत्तमः

मग दोघेही एकत्र त्या ऋषीकडे गेले — एकाचा नाव समाधी असलेला व्यापारी आणि दुसरा श्रेष्ठ राजा.

कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ

त्यांनी योग्य रीतीने त्या ऋषींचं स्वागत केलं आणि व्यापारी व राजा दोघेही बसून विविध विषयांवर बोलू लागले.

भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् । दुः खाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना

भगवंता, मला एक गोष्ट विचारायची आहे — कृपया सांगा, माझं मन माझ्या हातात नसतानाही ते नेहमी दुःखाशीच का जोडलेलं राहतं?

ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतो ऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम

राज्य आणि त्यातील सर्व काही गेलं असतानाही, मला सत्य माहीत असूनही 'माझं' असं वाटणं का थांबत नाही, हे ऋषिश्रेष्ठ?