राजाला, ज्याचे राज्य हिरावले गेले होते, शिकारीच्या निमित्ताने एकटा घोड्यावर बसून दाट अरण्यात गेला. त्या वनात त्याला प्रसिद्ध महर्षी मेधस यांचे आश्रम दिसले—तो आश्रम अत्यंत शांत, शिष्यांनी सुशोभित आणि जिथे वन्य प्राणीही निर्भयपणे वावरत होते. राजाने तिथे काही काळ वास्तव्य केले. महर्षीने त्याचा सन्मान केला आणि तो त्या आश्रमात मुक्तपणे फिरू लागला. मात्र, त्याचे मन सतत आपल्या पूर्वीच्या राज्याची, राजधानीची आठवण काढत होते. “ती नगरी, जी माझ्या पूर्वजांनी आणि मी स्वतःही रक्षण केली होती, आता माझ्या हातून निघून गेली आहे. माझे सेवक, ज्यांचा स्वभाव बिघडला आहे, ते ती योग्य रीतीने सांभाळतील की नाही, हे मला माहित नाही. माझा सेनापती, जो नेहमी गर्विष्ठ आणि युद्धकुशल होता, तो आता शत्रूच्या ताब्यात आहे—त्याला काही सुख मिळेल का? ज्यांनी मला नेहमी धन, अन्न, भेटवस्तू दिल्या, ते आता दुसऱ्या राजांची सेवा करत असतील. त्यांच्या सततच्या उधळपट्टीमुळे आणि चुकीच्या वागण्यामुळे, खूप कष्टाने जमवलेला खजिना लवकरच संपेल,” अशा अनेक चिंता त्याच्या मनात घोळत होत्या. अशा विचारांत गुंतून असताना, ब्राह्मणांच्या आश्रमाजवळ त्याने एका व्यापाऱ्याला पाहिले. राजाने त्याला विचारले, “आपण कोण आहात? येथे कशासाठी आलात? आपले मन एवढे दुःखी आणि व्याकुळ का दिसते?” राजाचे हे प्रेमळ शब्द ऐकून तो व्यापारी आदराने वाकून म्हणाला, “माझे नाव समाधी आहे. मी एका श्रीमंत घराण्यात जन्मलो, पण माझ्या मुलांनी आणि पत्नीने, धनाच्या लोभाने, मला घराबाहेर काढले. मी धन, पत्नी, मुलं—सर्व गमावून, नातेवाईक आणि मित्रांनीही मला सोडून दिले, म्हणून मी हा वनवास पत्करला आहे. आता मला माहित नाही की माझी मुले कशी आहेत, माझ्या कुटुंबाची, पत्नीची स्थिती काय आहे. त्यांच्या घरी सुख आहे की दुःख? माझी मुले चांगली वागत आहेत की वाईट?” राजाने विचारले, “जे लोभी—तुमचे मुलं, पत्नी, इतर—ज्यांनी तुम्हाला धनासाठी घराबाहेर काढले, त्यांच्याविषयी अजूनही तुमच्या मनात आपुलकी आहे का?” त्यावर व्यापारी म्हणाला, “तुम्ही जे विचारले, तेच माझ्या मनातही आहे. पण मी काय करू? माझे मन कठोर होत नाही. जरी त्यांनी मला लोभाने, आपुलकी सोडून दिली, तरीही माझे हृदय त्यांच्याशी, माझ्या कुटुंबाशी, नातेवाईकांशी जोडलेले आहे. हे ज्ञानीहो, मी हे समजूनही घेतो, तरीही हे का घडते हे मला कळत नाही—अयोग्य वागणाऱ्यांप्रतीही मनाचे ओढले जाणे का थांबत नाही? त्यांच्या आठवणीने मी सुस्कारे टाकतो, व्याकुळ होतो, पण मन कठोर होत नाही.” यानंतर, तो व्यापारी समाधी आणि तो राजा दोघे मिळून त्या महर्षी मेधस यांच्याकडे गेले. योग्यरीतीने नमस्कार करून ते दोघे त्यांच्या समोर बसले आणि विविध विषयांवर चर्चा करू लागले. त्यानंतर राजाने विचारले, “भगवन्, मला एक गोष्ट विचरायची आहे—माझे मन दुःखात का अडकते, जरी ते माझ्या नियंत्रणात नाही? माझे राज्य, सर्व काही गेले, तरीही ‘माझे’पण का टिकून आहे, जणू मी अजाण आहे, असे का वाटते? हा व्यापारी, ज्याला मुलांनी फसवले, पत्नी व सेवकांनी सोडले, तरीही त्याचे मन त्यांच्याशीच जोडले आहे. आम्ही दोघेही हे दोष पाहतो, तरीही मन त्यात ओढले जाते. हे महानुभाव, ही कशी माया आहे? विवेक असतानाही असा मोह का निर्माण होतो?” “सर्व प्राण्यांना विषयांची माहिती असते, पण प्रत्येकासाठी ती वेगवेगळी दिसते. काही प्राणी दिवसा अंध असतात, काही रात्री, काही दोन्ही वेळा सारखेच पाहतात. माणसांना जरी ज्ञान असले, तरी तेच ज्ञान पशू, पक्षी, जंगली प्राण्यांमध्येही असते. त्यात जे साम्य, जे वेगळेपण आहे, ते सर्वत्र दिसते. जरी ज्ञान असले, तरीही पतंग जसे आगीत आकृष्ट होऊन आपला नाश करतात, तसेच माणसेही मोहाने आपल्या मुलांशी, धनाशी आसक्त होतात. लोभाने, परस्पर प्रेमाच्या अपेक्षेने ते वागतात. तरीही, या आसक्तीच्या भोवऱ्यात, महा मायाच्या प्रभावाने, जग मोहात अडकते. म्हणून, येथे आश्चर्य नाही. विश्वाच्या स्वामीच्या योगनिद्रेमुळे, हरिच्या महा मायेमुळे हे जग मोहात पडते. अगदी ज्ञानींचे मनही त्या भगवतीने, महा मायाने, मोहात टाकले जाते. तिच्यामुळे हे सगळे सृष्टी—चेतन, जड—निर्माण होते. ती कृपा केली, तर वर देते आणि मुक्तीचाही मार्ग बनते. तीच सर्वोच्च ज्ञान, सनातन, मुक्तीचे कारण आहे; आणि तीच संसारात बंधनाचेही कारण आहे—सर्व राजांची अधिष्ठात्री आहे. राजा म्हणाला, “हे पूज्यहो! ही महा माया कोण आहे? ती कशी उत्पन्न झाली? तिचे स्वरूप, तिची उत्पत्ती, तिची कृत्ये काय आहेत? मला सर्व काही ऐकायचे आहे.” महर्षी मेधस म्हणाले, “ती देवी सनातन आहे, विश्वाचे मूर्तिमंत रूप आहे, तिच्यामुळेच हे सर्व व्यापलेले आहे. तिची उत्पत्ती अनेक प्रकारे सांगितली जाते—ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.