मी एक व्यापारी आहे, माझं नाव समाधी. मी एका श्रीमंत घराण्यात जन्मलो, पण माझ्या मुलांनी आणि पत्नीने, धनाच्या लोभाने, मला घराबाहेर काढलं. त्यांनी अन्यायाने माझं सर्व धन, संपत्ती हिरावून घेतली. आता मी सर्वस्व गमावून, नातेवाईक आणि मित्रांनी टाकून दिलेल्या अवस्थेत, दुःखी मनाने या जंगलात आलो आहे. इथे आल्यावर मला काहीच ठाऊक नाही—माझे मुले कशी आहेत, त्यांचे हालचाली कशा आहेत, माझ्या घरातील स्थिती काय आहे, पत्नी आणि कुटुंब कसे आहेत, काहीच माहिती नाही. त्यांच्या घरी सुख आहे की दुःख, हेही मला समजत नाही. माझी मुले चांगली वागतात की वाईट, हेही माहीत नाही. माझ्या पत्नी, मुलं आणि इतर नातेवाईक—हे सगळे धनाच्या हावाने मला टाकून देणारे—तरीही, माझं मन अजूनही त्यांच्यावर प्रेम का करतं? असा प्रश्न मला पडतो. खरंच, तुझं म्हणणं अगदी खरं आहे; माझ्या मनातही हेच विचार येतात. पण मी काय करू? माझं मन कठोर होतच नाही. जरी त्यांनी मला त्यागलं, प्रेम नाकारलं, तरीही माझं हृदय अजूनही त्यांच्यावरच जडलेलं आहे—माझ्या पत्नीवर, कुटुंबावर, नातेवाईकांवर. हे ज्ञानी पुरुषा, मला हे उमगत नाही—समजूनही, का माझं मन अशा नालायक नातेवाईकांकडे प्रेमाने वळतं? त्यांच्या आठवणीने मी सतत हळहळतो, दुःखी होतो; मी काही करू शकत नाही, कारण माझं मन त्यांच्यावर कठोर होत नाही, जरी त्यांनी मला प्रेम दिलं नाही तरीसुद्धा. मग, हे ब्राह्मण, त्या व्यापाऱ्याने आणि एका श्रेष्ठ राजाने मिळून त्या महर्षिंजवळ जाऊन योग्य रीतीने वंदन केलं. दोघंही बसले आणि विविध विषयांवर चर्चा करू लागले. व्यापाऱ्याने विचारलं—“माझ्या मनाला हे दुःख का चिकटलं आहे, जरी ते माझ्या नियंत्रणात नाही? मला माझं राज्य आणि सर्व काही गमावूनही, ‘हे माझं आहे’ ही भावना का राहते, जणू मी अजाण आहे, असा भास होतो, हे श्रेष्ठ ऋषी?” तो व्यापारी आपल्या मुलांनी फसवला गेला, पत्नी आणि सेवकांनी त्यागला गेला, स्वतःच्या लोकांनीही सोडून दिलं; तरीही त्याचं हृदय त्यांच्यावरच जडलेलं आहे. आम्हा दोघांनाही हे दुःख खोलवर भिडलेलं आहे; आम्ही त्यांच्या दोषांना ओळखूनही, आमचं मन आसक्तीने त्यांच्याकडेच ओढलं जातं. हे भाग्यशाली ऋषी, अशा प्रकारचं मोह, ही भ्रांती, ज्ञानी लोकांनाही का जडते? हे विवेकाचं गोंधळ, हे मूर्खपण, आम्हाला का होतं? सर्व प्राण्यांना विषयांची काही ना काही ओळख असतेच; पण प्रत्येकाला ते वेगळ्या प्रकारे दिसतात. काही प्राणी दिवसा आंधळे असतात, काही रात्री; काही मात्र दिवसा-रात्री दोन्ही वेळा सारखं पाहतात. मानवांना जरी ज्ञान असलं, तरी ते काही वेगळे नाहीत; कारण गायी, पक्षी, वन्य प्राणी, इतर सर्वांनाही ज्ञान असतंच. मानवांचं आणि प्राण्यांचं जे ज्ञान सारखं आहे, जे वेगळं आहे, ते दोघांमध्येच आढळतं. ज्ञान असूनही, बघ, पतंग कसे अग्नीच्या ज्वाळेकडे आकर्षित होतात, भ्रमाने अग्नीचा स्वाद घेऊ पाहतात आणि उपाशी असतानाही नष्ट होतात. माणसांमध्येही हेच दिसतं—स्वतःच्या मुलांवर आसक्ती, लोभाने परस्पर प्रेमाची अपेक्षा; हा लोभ सर्वत्र दिसतो. पण, या आसक्तीच्या भोवऱ्यात अडकून, महा मायाच्या शक्तीने मोहाच्या गर्तेत पडून, हे जीव असंच राहतात. म्हणून, यात आश्चर्य वाटण्यासारखं काहीच नाही; विश्वाच्या अधिपतीच्या योगनिद्रेने, श्रीहरीच्या महा मायेमुळे हे जग असंच भ्रमित होतं. या भगवतीच्या प्रभावाने, ज्ञानी लोकांचेही मन जबरदस्तीने आकर्षित केलं जातं; ही महा माया त्यांना भ्रमात टाकते. तिच्याच द्वारे हे चराचर विश्व निर्माण होतं; ती प्रसन्न झाली तर वर देते, आणि लोकांना मोक्षाचा मार्गही तीच दाखवते. तीच परम ज्ञान आहे, सनातन, मोक्षाची कारणीभूत; आणि संसारात बंधन घालणारीही तीच आहे—सर्व राजांची अधीश्वरी. मग त्या राजाने विचारलं, “हे पूज्य, तुम्ही जिने महा माया म्हटलं, ती देवी कोण आहे? ती कशी उत्पन्न झाली, तिची कृत्यं काय आहेत, हे द्विजश्रेष्ठ, मला सांगा.” “त्या देवीचं स्वरूप काय, तिचा मूळ अर्थ काय, ती कुठून आली, हे सगळं मी तुमच्याकडून ऐकू इच्छितो, हे ब्रह्मज्ञानी.” महर्षी म्हणाले, “ती देवी सनातन आहे, विश्वरूप आहे, तिच्यानेच सर्व विश्व व्यापलेलं आहे; जरी तिच्या उत्पत्तीच्या कथा वेगवेगळ्या सांगितल्या जातात, तरी ऐक—मी तुला सांगतो. देवतांच्या कार्यासाठी जेव्हा आवश्यक असतं, तेव्हा ती प्रकट होते; जरी सनातन असली, तरी अशा वेळेस ती जगात जन्म घेते, असं म्हणतात. सृष्टीच्या अंताच्या वेळी, भगवान विष्णू, शेषनागावर योगनिद्रेत एकमेव सागरावर विसावले होते. तेव्हा, विष्णूच्या कानाच्या मळातून जन्मलेले, मद्द आणि कैटभ नावाचे दोन भीषण दैत्य, ब्रह्माजीला मारण्याच्या उद्देशाने उठले. ब्रह्मा, सृष्टीचे अधिपती, विष्णूच्या नाभिकमळावर बसले होते. त्यांनी ते भीषण दैत्य पाहिले आणि विष्णूला गाढ झोपेत पाहिलं. मग त्यांनी मन एकाग्र करून, हरिच्या डोळ्यांमध्ये असणाऱ्या योगनिद्रेची स्तुती केली, जेणेकरून हरिला जाग येईल. त्यांनी जगज्जननी, विश्वाची धारिका, सृष्टी आणि संहार करणारी, विष्णूची दिव्य निद्रा, परमेश्वराची अतुलनीय शक्ती, हिची स्तुती केली. “तूच स्वाहा, तूच स्वधा, तूच वषटकार, तूच शब्दाचा सारांश; तूच अमृत, अविनाशी, सनातन, वाणीच्या त्रैपदी रूपात स्थित आहेस. तूच सनातन, न उच्चारता येणारी अर्धाक्षरी, विशेषतः शब्दाच्या पलीकडची; तूच संध्या, तूच सावित्री, आणि तूच, हे देवी, परात्पर माता आहेस. तुझ्यामुळेच हे सर्व विश्व स्थिर आहे; तुझ्यामुळेच हे विश्व निर्माण होतं; तुझ्यामुळेच, हे देवी, हे रक्षण पावलं आहे, आणि संहारही तूच करतेस. सृष्टीच्या वेळी तू सृष्टीरूप आहेस, पालनाच्या वेळी पालनरूप, आणि संहाराच्या वेळी संहाररूप; हे विश्वरूपिणी, तुझ्या रूपांनीच हे सर्व घडतं.” अशा प्रकारे, समाधी नावाच्या व्यापाऱ्याचा आणि त्या राजाचा संवाद, आणि महर्षींच्या मुखातून महा मायेशी संबंधित दिव्य कथा, असे हे प्रसंग घडले.