സോ ഽചിന്തയത് തദാ തത്ര മമത്വാകൃഷ്ടചേതനഃ । മത്പൂര്വൈഃ പാലിതം പൂര്വം മയാ ഹീനം പുരം ഹി തത് । മദ്ഭൃത്യൈസ്തൈരസദ്വൃത്തൈര്ധര്മതഃ പാല്യതേ ന വാ
അവിടെ, മമതയിൽ ആകർഷിതനായ മനസ്സോടെ അവൻ ചിന്തിച്ചു: 'എന്റെ പൂർവ്വികർ സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന നഗരമാണ്, ഞാൻ പോലും ഒരിക്കൽ ഭരിച്ചിരുന്നത്. ഇപ്പോൾ അത് നഷ്ടമായി. എന്റെ ഭൃത്യന്മാർ, ദുഷ്പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടവർ, നീതിപൂർവ്വം സംരക്ഷിക്കുമോ എന്നറിയില്ല.'
ന ജാനേ സ പ്രധാനോ മേ ശൂരഹസ്തീ സദാമദഃ । മമ വൈരിവശം യാതഃ കാന് ഭോഗാനുപലപ്സ്യതേ
'എന്റെ പ്രധാനമന്ത്രി, എപ്പോഴും ധൈര്യവും അഭിമാനവും നിറഞ്ഞവൻ, ഇപ്പോൾ എന്റെ ശത്രുവിന്റെ അധികാരത്തിൽ ആകുമ്പോൾ, അവൻ എങ്ങനെയെങ്കിലും ആനന്ദങ്ങൾ അനുഭവിക്കുമോ എന്നെനിക്ക് അറിയില്ല.'
യേ മമാനുഗതാ നിത്യം പ്രസാദധനഭോജനൈഃ । അനുവൃത്തിം ധ്രുവം തേ ഽദ്യ കുര്വന്ത്യന്യമഹീഭൃതാമ്
എന്നെ എപ്പോഴും ആദരവോടെ, സമ്മാനങ്ങളും ധനവും ഭക്ഷണവുമൊക്കെയും അർപ്പിച്ചവരാണവർ. ഇന്നിവർ ഉറപ്പായും മറ്റു രാജാക്കന്മാരുടെ കാര്യങ്ങൾക്കാണ് സേവനം ചെയ്യുന്നത്.
അസമ്യഗ്വ്യയശീലൈസ്തൈഃ കുര്വദ്ഭിഃ സതതം വ്യയമ് । സംചിതഃ സോ ഽതിദുഃ ഖേന ക്ഷയം കോശോ ഗമിഷ്യതി
അവർ എല്ലായ്പ്പോഴും ആസൂത്രണമില്ലാതെ പണം ചെലവഴിക്കുകയും, തെറ്റായ രീതികളിൽ പെരുമാറുകയും ചെയ്തതുകൊണ്ട്, വലിയ കഷ്ടപ്പാടോടെ സമ്പാദിച്ച ധനശേഖരം ഉടൻ തന്നെ തീർന്നുപോകും.
ഏതച്ചാന്യച്ച സതതം ചിന്തയാമാസ പാര്ഥിവഃ । തത്ര വിപ്രാശ്രമാഭ്യാസേ വൈശ്യമേകം ദദര്ശ സഃ
ഇതും മറ്റു കാര്യങ്ങളും രാജാവ് വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ചു. അപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് ഒരു വ്യാപാരിയെ അവൻ കണ്ടു.
സ പൃഷ്ടസ്തേന കസ്ത്വം ഭോഃ ഹേതുശ്ചാഗമനേ ഽത്ര കഃ । സശോക ഇവ കസ്മാത്ത്വം ദുര്മനാ ഇവ ലക്ഷ്യസേ
അവനെ രാജാവ് ചോദിച്ചു: 'നീ ആരാണ്? ഇവിടെ വരാൻ എന്താണ് കാരണം? എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ ഇത്ര ദുഃഖിതനും വിഷമിതനും പോലെ തോന്നുന്നത്?'
ഇത്യാകര്ണ്യ വചസ്തസ്യ ഭൂപതേഃ പ്രണയോദിതമ് । പ്രത്യുവാച സ തം വൈശ്യഃ പ്രശ്രയാവനതോ നൃപമ്
രാജാവിന്റെ സ്നേഹപൂർവ്വമായ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ആ വ്യാപാരി വിനയത്തോടെ തലകുനിഞ്ഞ് രാജാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
സമാധിര്നാമ വൈശ്യോ ഽഹമുത്പന്നോ ധനിനാം കുലേ । പുത്രദാരൈര്നിരസ്തശ്ച ധനലോഭാദസാധുഭിഃ
എന്റെ പേര് സമാധി, ഞാൻ ഒരു സമ്പന്നനായ വ്യാപാര കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ചു. പക്ഷേ, എന്റെ മക്കളും ഭാര്യയും ധനലോഭം കൊണ്ടു എന്നെ അകറ്റി, ദുഷ്ടമായി പെരുമാറി.
വിഹീനശ്ച ധനൈര്ദാരൈഃ പുത്രൈരാദായ മേ ധനമ് । വനമഭ്യാഗതോ ദുഃ ഖീ നിരസ്തശ്ചാപ്തബന്ധുഭൈഃ
എന്റെ സമ്പത്തും ഭാര്യയും മക്കളും എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ബന്ധുക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതിനാൽ ദുഃഖത്തോടെ ഞാൻ കാടിലേക്ക് വന്നിരിക്കുകയാണ്.
സോ ഽഹം ന വേദ്മി പുത്രാണാം കുശലാകുശലാത്മികാമ് । പ്രവൃത്തിം സ്വജനാനാഞ്ച ദാരാണാഞ്ചാത്ര സംസ്ഥിതഃ
ഇവിടെ ഞാൻ എന്റെ മക്കൾക്ക് നല്ലതോ മോശമോ സംഭവിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നോ, കുടുംബത്തിനും ഭാര്യയ്ക്കും എന്താണ് അവസ്ഥയെന്നോ അറിയുന്നില്ല.
കിം നു തേഷാം ഗൃഹേ ക്ഷേമമക്ഷേമം കിം നു സാമ്പ്രതമ് । കഥം തേ കിം നു സദ്വൃത്താഃ ദുര്വൃത്താഃ കിം നു മേ സുതാഃ
ഇപ്പോൾ അവരുടെ വീട്ടിൽ സുഖമാണോ ദുർഭാഗ്യമാണോ? അവർ എങ്ങിനെയാണ്? എന്റെ മക്കൾ നല്ല പെരുമാറ്റമുള്ളവരാണോ, മോശംപേരുള്ളവരാണോ?
യൈര്നിരസ്തോ ഭവാംല്ലുബ്ധൈഃ പുത്രദാരാദിഭിര്ധനൈഃ । തേഷു കിം ഭവതഃ സ്നേഹമനുബധ്നാതി മാനസമ്
സമ്പത്തിനായി നിന്നെ പുറത്താക്കിയ എന്റെ മക്കളും ഭാര്യയും മറ്റുള്ളവരും—all ആ സ്വാർത്ഥരോടും നിനക്ക് ഇപ്പോഴും മനസ്സിൽ സ്നേഹമുണ്ടോ?
ഏവമേതദ്യഥാ പ്രാഹ ഭവാനസ്മദ്ഗതം വചഃ । കിം കരോമി ന ബധ്നാതി മമ നിഷ്ഠുരതാം മനഃ
നീ പറഞ്ഞത് ശരിയാണു്, അതെന്റെ മനസ്സിലുള്ളതും അതുതന്നെ. എങ്കിലും ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യും? എന്റെ മനസ്സ് കഠിനമാകുന്നില്ല.
യൈഃ സന്ത്യജ്യ പിതൃസ്നേഹം ധനലുബ്ധൈര്നിരാകൃതഃ । പതിസ്വജനഹാര്ദം ച ഹാര്ദി തേഷ്വേവ മേ മനഃ
സമ്പത്തിനായി പിതൃസ്നേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് എന്നെ തള്ളിയവരായ ഭാര്യയോടും കുടുംബത്തോടും ബന്ധുക്കളോടുമാണ് എന്റെ ഹൃദയം ഇപ്പോഴും ചേർന്നിരിക്കുന്നത്.
കിമേതന്നാഭിജാനാമി ജാനന്നപി മഹാമതേ । യത്പ്രേമപ്രവണം ചിത്തം വിഗുണേഷ്വപി ബന്ധുഷു
മഹാമതിയുള്ളവനേ, എനിക്കിതിന്റെ കാരണം മനസ്സിലാകുന്നില്ല. അറിയുന്നവനാണെങ്കിലും, അർഹതയില്ലാത്ത ബന്ധുക്കളോടും മനസ്സ് എങ്ങനെ ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തോടെ ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് എനിക്കു ബോധ്യമില്ല.
തേഷാം കൃതേ മേ നിഃ ശ്വാസോ ദൌര്മനസ്യം ച ജായതേ । കരോമി കിം യന്ന മനസ്തേഷ്വപ്രീതിഷു നിഷ്ഠുരമ്
അവരുടെ കാരണത്താൽ എനിക്ക് ദുഃഖവും നിരാശയും വരുന്നു; എനിക്ക് എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നു? എനിക്കു മനസ്സ് അവരോടു കഠിനമാകുന്നില്ല, അവരിൽ സ്നേഹം കാണിക്കാത്തവരോടും.
തതസ്തൌ സഹിതൌ വിപ്ര തം മുനിം സമുപസ്ഥിതൌ । സമാധിര്നാമ വൈശ്യോ ഽസൌ സ ച പാര്ഥിവസത്തമഃ
ബ്രാഹ്മണനേ, പിന്നെ ആ രണ്ടു പേർ ചേർന്ന് ആ മുനിയോടു സമീപിച്ചു. ഒരാൾ സമാധി എന്ന പേരുള്ള ഒരു വാണികനും, മറ്റാൾ ഉത്തമനായ രാജാവുമായിരുന്നു.
കൃത്വാ തു തൌ യഥാന്യായം യഥാര്ഹം തേന സംവിദമ് । ഉപവിഷ്ടൌ കഥാഃ കാശ്ചിച്ചക്രതുര്വൈശ്യ-പാര്ഥിവൌ
അവർ ആ മുനിയെ യോജിച്ച രീതിയിൽ ആദരപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. ശേഷം വാണികനും രാജാവും ഇരുന്ന് പല വിഷയങ്ങൾക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ചു.
ഭഗവംസ്ത്വാമഹം പ്രഷ്ടുമിച്ചാമ്യേകം വദസ്വ തത് । ദുഃ ഖായ യന്മേ മനസഃ സ്വചിത്തായത്തതാം വിനാ
ഭഗവനേ, ഞാൻ ഒരു സംശയം ചോദിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയവായി അതിന് ഉത്തരം പറയൂ. എന്റെ മനസ്സ് എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ ഇല്ലെങ്കിലും, എങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറ്റിയിരിക്കുന്നു?
മമത്വം ഗതരാജ്യസ്യ രാജ്യാങ്ഗേഷ്വഖിലേഷ്വപി । ജാനതോ ഽപി യഥാജ്ഞസ്യ കിമേതന്മുനിസത്തമ
മുനിസത്തമനേ, രാജ്യം മുഴുവനും നഷ്ടമായിട്ടും, എനിക്കറിയാമെങ്കിലും, അജ്ഞാനിയായവനുപോലെ എനിക്കിപ്പോഴും 'എന്റെത്' എന്ന ഭാവം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു?
അയം ച നികൃതഃ പുത്രൈര്ദാരൈര്ഭൃത്യൈസ്തഥോജ്ഝിതഃ । സ്വജനേന ച സന്ത്യക്തസ്തേഷു ഹാര്ദേ തഥാപ്യതി
ഈ മനുഷ്യന് തന്റെ മക്കളാല് വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടു, ഭാര്യയും സേവകരും അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചു, സ്വന്തം കുടുംബവും അവനെ വിട്ടുപോയി. എന്നിരുന്നാലും, അവന്റെ മനസ്സ് അവരോടുള്ള ബന്ധം വിട്ടുവിടുന്നില്ല.
ഏവമേഷ തഥാഹം ച ദ്വാവപ്യത്യന്തദുഃ ഖിതൌ । ദൃഷ്ടദോഷേ ഽപി വിഷയേ മമത്വാകൃഷ്ടമാനസൌ
ഇങ്ങനെ അവനും ഞാനും ഇരുവരും വളരെ ദുഃഖിതരാണ്. ഇവയില് ദോഷം കാണുന്നുവെങ്കിലും, നമ്മുടെ മനസ്സ് അവയിലേക്കാണ് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നത്.
തത്കിമേതന്മഹാഭാഗ യന്മോഹോ ജ്ഞാനിനോരപി । മമാസ്യ ച ഭവത്യേഷാ വിവേകാന്ധസ്യ മൂഢതാ
മഹാഭാഗ്യവാനേ, ജ്ഞാനികൾക്കു പോലും ഉണ്ടാകുന്ന ഈ മോഹം എന്താണ്? വിവേകമില്ലായ്മ എന്ന ഈ ഭ്രാന്ത് എനിക്കും അവനുമുണ്ടാകുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
ജ്ഞാനമസ്തി സമസ്തസ്യ ജന്തോര്വിഷയഗോചരേ । വിഷയശ്ച മഹാഭാഗ യാതി ചൈവം പൃഥക് പൃഥക്
സകല ജന്തുക്കളും വിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ച് അറിവ് ഉള്ളവരാണ്, മഹാഭാഗ്യവാനേ. എന്നിരുന്നാലും, ആ വിഷയങ്ങൾ ഓരോരുത്തർക്കും വ്യത്യസ്തമായി തോന്നുന്നു.
ദിവാന്ധാഃ പ്രാണിനഃ കേചിദ്രാത്രാവന്ധാസ്തഥാപരേ । കേചിദ് ദിവാ തഥാ രാത്രൌ പ്രാണിനസ്തുല്യദൃഷ്ടയഃ
ചില ജീവികൾക്ക് പകൽ കാഴ്ചയില്ല, മറ്റുചിലർക്കു രാത്രി കാഴ്ചയില്ല. ചിലർക്ക് പകലും രാത്രിയും ഒരുപോലെ കാണാൻ കഴിയും.
ജ്ഞാനിനോ മനുജാഃ സത്യം കിന്തു തേ ന ഹി കേവലമ് । യതോ ഹി ജ്ഞാനിനഃ സര്വേ പശു-പക്ഷി-മൃഗാദയഃ
മനുഷ്യർക്ക് ജ്ഞാനം ഉണ്ട് എന്നത് സത്യമാണു, പക്ഷേ അതിൽ മാത്രം അവർ പ്രത്യേകമല്ല. കാരണം, എല്ലാ ജീവികളും — പശുക്കൾ, പക്ഷികൾ, കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ എന്നിവരും — ജ്ഞാനമുള്ളവരാണ്.
ജ്ഞാനം ച തന്മനുഷ്യാണാം യത്തേഷാം മൃഗൃപക്ഷിണാമ് । മനുഷ്യാണാം ച യത്തേഷാം തുല്യമന്യത്തഥോഭയോഃ
മനുഷ്യർക്കുള്ള അറിവും മൃഗങ്ങൾക്കും പക്ഷികൾക്കും ഉള്ളതും, മനുഷ്യർക്കും അവർക്കും തമ്മിൽ സാമ്യമുള്ളതും വ്യത്യാസമുള്ളതും ഇരുവരിലും കാണാം.
ജ്ഞാനേ ഽപി സതി പശ്യൈതാന് പതങ്ഗാഞ്ഛാവചഞ്ചുഷു । കണമോക്ഷാദൃതാന് മോഹാത്പീഡ്യമാനാനപി ക്ഷുധാ
അറിവ് ഉണ്ടെങ്കിലും, ഈ പുഴുക്കൾ അഗ്നിയിൽ വീഴുന്നതു നോക്കൂ; അഗ്നിയുടെ രുചിക്ക് മോഹം പിടിച്ച്, വിശപ്പാൽ പീഡിക്കപ്പെടുമ്പോഴും അവർ അഗ്നിയിലേയ്ക്ക് ഓടുന്നു.
മാനുഷാ മനുജവ്യാഘ്ര സാഭിലാഷാഃ സുതാന് പ്രതി । ലോഭാത്പ്രത്യുപകാരായ നന്വേതാന് കിം ന പശ്യസി
മനുഷ്യരും മനുഷ്യവ്യാഘ്രന്മാരും പോലെ, മക്കളോടു ആഗ്രഹത്തോടെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു; സ്വാർത്ഥത കൊണ്ട് പ്രത്യുപകാരത്തിനായി ശ്രമിക്കുന്നു — നീ ഇതെല്ലാം കാണുന്നില്ലേ?
തഥാപി മമതാവര്തേ മോഹഗര്തേ നിപാതിതാഃ । മഹാമായാപ്രഭാവേണ സംസാരസ്ഥിതികാരിണാ
എങ്കിലും, മമതയുടെ ചുഴലിയിൽ കുടുങ്ങി, മഹാമായയുടെ ശക്തിയാൽ മോഹത്തിന്റെ കുഴിയിലേക്കു തള്ളപ്പെടുന്നു; അതാണ് ലോകം നിലനിൽക്കുന്നത്.