വ്യാപാരി രാജാവിനെ യോഗ്യമായ രീതിയിൽ ആദരപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. ഇരുവരും ചേർന്ന് വിവിധ വിഷയങ്ങളിൽ സംഭാഷണം ആരംഭിച്ചു. അതിനിടെ, രാജാവ് ആ സന്യാസിയെ ആദരപൂർവ്വം ചോദിച്ചു: “ഭഗവനേ, ഞാൻ ഒരു കാര്യം ചോദിക്കണം; ദയവായി അതിനുത്തരം പറയൂ. എന്റെ മനസ്സ് എങ്കിൽ എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്താണെങ്കിലും, എങ്ങനെ സങ്കടത്തിൽ തന്നെ പതിഞ്ഞ് നിൽക്കുന്നു? ഞാൻ എന്റെ രാജ്യം മുഴുവനും നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും, സത്യം അറിയുന്നവനാണെന്നു മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴും, അതിജ്ഞാനിയായവനാണെന്നു കരുതുമ്പോഴും, എനിക്ക് ‘എന്റെത്’ എന്ന ഭാവം എങ്ങനെ തുടരുന്നു? അവൻ തന്റെ പുത്രന്മാരാൽ വഞ്ചിതനും, ഭാര്യയും സേവകരും ഉപേക്ഷിച്ചവനും, സ്വന്തം ജനങ്ങൾക്കാലും വിട്ടുനിൽക്കുന്നവനും ആണെങ്കിലും, അവന്റെ ഹൃദയം അവരോടു ചേർന്നുതന്നെ തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഞാനും അവനും ദു:ഖത്തിൽ ആഴമായി മുങ്ങിയവരാണ്; ഈ വസ്തുക്കളിൽ ദോഷം കാണുമ്പോഴും, ഞങ്ങളുടെ മനസ്സുകൾ ആകർഷണത്തിൽ പിടിയിലാണെന്നു തോന്നുന്നു. മഹാഭാഗ്യവതേ, ഈ മോഹം എന്താണ്? ജ്ഞാനികൾക്കു പോലും ഈ ഭ്രമം എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു? വിവേകഭ്രംശം എന്ന ഈ ഭ്രാന്ത് എനിക്ക് അവനുമെങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു? എല്ലാ ജീവികളും വസ്തുക്കളെക്കുറിച്ച് ജ്ഞാനം കൈവശമുണ്ട്, മഹാഭാഗവതേ, എങ്കിലും അവ വസ്തുക്കൾ ഓരോരുത്തർക്കും വ്യത്യസ്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ചില ജീവികൾക്ക് പകൽ കാഴ്ചയില്ല, മറ്റുള്ളവർക്ക് രാത്രി കാഴ്ചയില്ല; ചിലർക്ക് പകൽ രാത്രികളിലൊന്നിലും ഒരുപോലെ കാണാൻ കഴിയും. മനുഷ്യർക്ക് ജ്ഞാനം ഉണ്ട് എന്നത് സത്യം, പക്ഷേ അതിൽ അവർക്ക് മാത്രം പ്രത്യേകതയില്ല; പശുക്കൾക്കും പക്ഷികൾക്കും കാട്ടുമൃഗങ്ങൾക്കും മറ്റുള്ള ജീവികൾക്കും ജ്ഞാനം ഉണ്ട്. മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും കൈവശമുള്ള ജ്ഞാനം തമ്മിൽ സാമ്യമുള്ളതും വ്യത്യസ്തതയും ഇരുവർക്കുമുണ്ട്. ജ്ഞാനം ഉണ്ടെങ്കിലും, തീയുടെ രുചിക്ക് വേണ്ടി ഭ്രമത്തിൽ അഗ്നിയിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്ന, വിശപ്പാൽ പീഡിതരായിട്ടും നശിച്ചുപോകുന്ന ഈ ഇലിവണ്ടികളെ നോക്കൂ. മനുഷ്യരും, പുരുഷസിംഹങ്ങളായവർ, തങ്ങളുടെ മക്കളോടുള്ള മോഹത്തിൽ ആകർഷിതരാവുന്നു; സ്വാർത്ഥത കൊണ്ടു അവർ മറുപടി പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു—നിങ്ങൾക്ക് ഇതൊക്കെയും കാണുന്നില്ലേ? എങ്കിലും, ആ വലിയ മായയുടെ ശക്തിയിൽ, ലോകം നിലനിൽക്കുന്ന മായാവലയം കൊണ്ട്, അവർ ആകർഷണത്തിന്റെ ചുഴലിക്കുളിലും ഭ്രമത്തിന്റെ കുഴിയിലുമാണ് പതിയുന്നത്. അതിനാൽ ഇതിൽ അത്ഭുതപ്പെടേണ്ട കാര്യമില്ല; സർവ്വലോകനാഥന്റെ യോഗനിദ്രയാൽ, ഹരിയുടെ മഹാമായയാൽ ലോകം ഇങ്ങനെ ഭ്രമിതമാണ്. മഹാഭാഗവതേ, ജ്ഞാനികൾക്കു പോലും അത്ഭുതമായ ഈ ദേവി അവരുടെ മനസ്സുകൾ ആകർഷിക്കുന്നു; അവൾ മഹാമായയാണ്, ഭ്രമം നൽകുന്നവളാണ്. അവളാൽ ഈ സകല ജഗത് ചലനജഡങ്ങളായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു; അവൾ അനുകൂലമായാൽ, അവൾ അനുഗ്രഹം നൽകുന്നു, മോക്ഷത്തിനും അവൾ വഴിയാണ്. അവൾ പരംജ്ഞാനമാണ്, ശാശ്വതിയും മോക്ഷകാരിണിയും; അതുപോലെ തന്നെ, അവൾ തന്നെ ബന്ധനത്തിനും കാരണം, സർവ്വാധിപതിയായ രാജ്ഞിയാണ്. “ഭഗവനേ, അതിനാൽ നിങ്ങൾ മഹാമായയെന്നു വിളിക്കുന്ന ആ ദേവി ആരാണ്? അവൾ എങ്ങനെ ഉത്ഭവിച്ചു, അവളുടെ പ്രവർത്തികൾ എന്തൊക്കെ? അവളുടെ സ്വഭാവം എന്താണ്, അവളുടെ സാരം എന്താണ്, അവൾ എവിടെ നിന്നാണ് ഉദിച്ചത്? ഈ സകലതും ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ.” അവളാണ് സകലവിശ്വത്തിന്റെ ദേഹീഭൂതിയായ ദേവി; അവളാൽ എല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. എങ്കിലും അവളുടെ ഉത്ഭവം വിവിധ രീതിയിൽ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു—അത് ഞാൻ പറയാം, ശ്രവിക്കൂ. ദേവതകളുടെ പ്രവർത്തികൾക്കായി ആവശ്യമായപ്പോൾ അവൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; ശാശ്വതിയായിട്ടും, ലോകത്തിൽ അവളുടെ ജനനം ഈ അവസരങ്ങളിൽ സംഭവിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. പ്രളയകാലത്ത്, വിശ്ണു, ആനന്തശയനനായി ശേഷനിൽ വിരിഞ്ഞ്, ഏകാമ്ബുധിയിൽ യോഗനിദ്രയിൽ ആഴമായിരിക്കുമ്പോൾ, വിശ്ണുവിന്റെ ചെവിക്കണ്ണിൽ നിന്നുണ്ടായ, ഭയങ്കരരായ, പ്രശസ്തരായ രണ്ടു അസുരന്മാർ—മധു, കൈടഭൻ—ബ്രഹ്മാവിനെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് എഴുന്നേറ്റു. ബ്രഹ്മാവ്, സർവ്വഭൂതനാഥൻ, വിശ്ണുവിന്റെ നാഭികമലത്തിൽ ഇരുന്ന്, ആ ക്രൂരദാനവരെയും, വിശ്ണുവിനെ തന്നെ ഗാഢനിദ്രയിൽ കിടക്കുന്നതും കണ്ടു. അവൻ മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രതയോടെ ഹരിയുടെ കണ്ണുകളിൽ വസിക്കുന്ന ആ യോഗനിദ്രയെ ഉണർത്താൻ പ്രാർത്ഥിച്ചു. അവൻ ലോകമാതാവിനെയും, ലോകത്തെ നിലനിര്‍ത്തുന്നവളെയും, സൃഷ്ടിയും സംഹാരവും വരുത്തുന്നവളെയും, വിശ്ണുവിന്റെ ദിവ്യമായ നിദ്രയായ, ഉപമയില്ലാത്ത ശക്തിയായ ദേവിയെ സ്തുതിച്ചു. “നീ സ്വാഹ, നീ സ്വധ, നീ വഷട്, ശബ്ദത്തിന്റെ സാരമായ അമൃതം; അക്ഷരമായ, ശാശ്വതിയായ, മൂവിധമായ വാണിയാകുന്നവളും നീയാണു. നീ ശാശ്വതമായ, ഉച്ചരിക്കപ്പെടാത്ത അർദ്ധമാത്രയും, വാചകാതീതവും; നീ സന്ധ്യ, സാവിത്രി, പരമമായ മാതാവ്. നിനക്കാലാണ് ഈ സർവ്വം നിലനിൽക്കുന്നത്; നിനക്കാലാണ് സൃഷ്ടിയും സംരക്ഷണവും സംഹാരവും. സൃഷ്ടിക്കാലത്ത് സൃഷ്ടിരൂപവും, സംരക്ഷണത്തിൽ സംരക്ഷണരൂപവും, സംഹാരത്തിൽ സംഹാരരൂപവും നീയാണു. നീ മഹാജ്ഞാനം, മഹാമായ, മഹാബുദ്ധി, മഹാസ്മൃതി; മഹാഭ്രമവും മഹാദേവിയും പരമേശ്വരിയും നീയാണു. നീ സർവ്വപ്രകൃതിയുടെ ആദിരൂപവും, മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾക്കു കാഴ്ചവയ്ക്കുന്നവളും, കാലരാത്രിയും, മഹാനിശയും, ഭയാനകമായ മോഹരാത്രിയും. നീ ഐശ്വര്യവും, ഭരണാധികാരവും, ലജ്ജയും, വിവേകബുദ്ധിയും; നീ ലജ്ജ, പോഷണം, തൃപ്തി, ശാന്തി, ക്ഷമ. വാൾ, കുന്തം, ഗദ, ചക്രം, ശംഖം, അമ്പ്, ബാണം, മുഷ്ടികം, ഇത്തരത്തിലുള്ള ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ളവളും, ഭയാനകവേഷവും, അതിവീര്യവുമാണ് നീ. സൗമ്യമായതിലും സൗമ്യമായവളും, അതിസുന്ദരിയും, ഉത്തമവും, ഏറ്റവും ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതും നീയാണു, പരമേശ്വരിയേ. എവിടെയും യാഥാർത്ഥ്യമോ മിഥ്യയോ ഉള്ളതെന്തും, സർവ്വസാരമായ നീയാണു അതിന്റെ ശക്തി; എന്നാൽ നിന്നെ എങ്ങനെ സ്തുതിക്കാം? നിനക്കാലാണ് സൃഷ്ടാവും, സംരക്ഷകനും, സംഹാരകനും ഉറക്കത്തിലാവുന്നത്; പിന്നെ, ആരാണ് നിന്നെ സ്തുതിക്കാൻ കഴിയുക? വിശ്ണുവിനെയും, മഹേശ്വരനെയും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതും നീയാണു; അതിനാൽ ആരാണ് നിന്നെ സ്തുതിക്കാൻ യോഗ്യൻ? ഇങ്ങനെ, ഭഗവതി, നിന്റെ മഹാശക്തികൾകൊണ്ട് ഈ ജയിക്കാനാവാത്ത മധുകൈടഭന്മാരെ ഭ്രമിപ്പിക്കണം. ലോകനാഥനായ അച്യുതനെ വേഗത്തിൽ ഉണർത്തണം, അവൻ ഈ മഹാദാനവരെ സംഹരിക്കട്ടെ.