દેવીમાહાત્મ્યમ્

એવમેષ તથાહં ચ દ્વાવપ્યત્યન્તદુઃ ખિતૌ । દૃષ્ટદોષે ઽપિ વિષયે મમત્વાકૃષ્ટમાનસૌ

આ રીતે એ પણ અને હું પણ, બંને ખૂબ દુઃખી છીએ; વસ્તુઓમાં ખામી જોઈને પણ, આપણું મન તો મમતા વડે ખેંચાય જ જાય છે.

તત્કિમેતન્મહાભાગ યન્મોહો જ્ઞાનિનોરપિ । મમાસ્ય ચ ભવત્યેષા વિવેકાન્ધસ્ય મૂઢતા

હે મહાભાગ્યશાળી, આ કેવો ભ્રમ છે કે જ્ઞાનીઓમાં પણ થાય છે? મને અને એને, સમજ હોવા છતાં, આ મૂર્ખાઈ કેમ થાય છે?

જ્ઞાનમસ્તિ સમસ્તસ્ય જન્તોર્વિષયગોચરે । વિષયશ્ચ મહાભાગ યાતિ ચૈવં પૃથક્ પૃથક્

હે મહાભાગ્યશાળી, દરેક જીવને વસ્તુઓ વિશેનું જ્ઞાન હોય છે, છતાંયે એ વસ્તુઓ દરેકને અલગ રીતે દેખાય છે.

દિવાન્ધાઃ પ્રાણિનઃ કેચિદ્રાત્રાવન્ધાસ્તથાપરે । કેચિદ્ દિવા તથા રાત્રૌ પ્રાણિનસ્તુલ્યદૃષ્ટયઃ

કેટલાક જીવ દિવસે અંધ છે, કેટલાક રાત્રે અંધ છે; અને કેટલાક તો દિવસ અને રાત્રે બંને સમયે સમાન રીતે જુએ છે.

જ્ઞાનિનો મનુજાઃ સત્યં કિન્તુ તે ન હિ કેવલમ્ । યતો હિ જ્ઞાનિનઃ સર્વે પશુ-પક્ષિ-મૃગાદયઃ

સાચું છે કે મનુષ્યોને જ્ઞાન છે, પણ એ જ એકલાં નથી; કારણ કે ગાય, પક્ષી, જંગલી પ્રાણી વગેરે બધાંને પણ જ્ઞાન છે.

જ્ઞાનં ચ તન્મનુષ્યાણાં યત્તેષાં મૃગૃપક્ષિણામ્ । મનુષ્યાણાં ચ યત્તેષાં તુલ્યમન્યત્તથોભયોઃ

માણસો પાસે જે જ્ઞાન છે અને જે પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ પાસે છે—માણસો અને એમાં જે કંઈ સરખું છે અને જે કંઈ અલગ છે, એ બધું બંનેમાં જોવા મળે છે.

જ્ઞાને ઽપિ સતિ પશ્યૈતાન્ પતઙ્ગાઞ્છાવચઞ્ચુષુ । કણમોક્ષાદૃતાન્ મોહાત્પીડ્યમાનાનપિ ક્ષુધા

જ્ઞાન હોવા છતાં, જુઓ આ પતંગિયાંઓને—એ લોકો આગની ચમક તરફ ખેંચાય છે, અને ભૂખથી પીડાતા હોવા છતાં, મોહમાં પડી આગમાં પડી જાય છે.

માનુષા મનુજવ્યાઘ્ર સાભિલાષાઃ સુતાન્ પ્રતિ । લોભાત્પ્રત્યુપકારાય નન્વેતાન્ કિં ન પશ્યસિ

માણસો પણ, માણસોમાં વાઘ જેવાં, પોતાના સંતાનો પ્રત્યે ઇચ્છાથી બંધાયેલા છે; લોભથી, તેઓ બદલામાં કંઈક અપાવે એવી આશા રાખે છે—શું તું એમાં આ વાત નથી જોતો?

તથાપિ મમતાવર્તે મોહગર્તે નિપાતિતાઃ । મહામાયાપ્રભાવેણ સંસારસ્થિતિકારિણા

છતાં પણ, મમતા ની ઘેરમાં અને મોહ ની ખાડામાં, મહામાયાની શક્તિથી, જે સંસારને ટકાવી રાખે છે, એમાં ફસાઈ જાય છે.

તન્નાત્ર વિસ્મયઃ કાર્યો યોગનિદ્રા જગત્પતેઃ । મહામાયા હરેશ્ચૈતત્તથા સંમોહ્યતે જગત્

આમાં કોઈ આશ્ચર્ય માનવું નહીં જોઈએ; જગતના સ્વામીની યોગનિદ્રા અને હરિની મહામાયાથી આખું જગત એમ જ મોહિત થાય છે.

જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ દેવી ભગવતી હિ સા । બલાદાકૃષ્ય મોહાય મહામાયા પ્રયચ્છતિ

જ્ઞાની લોકોના મન પણ, એ દેવીએ, ભગવાને, જોરથી ખેંચી લઈ, મહામાયા દ્વારા મોહમાં પાડી દે છે.

તયા વિસૃજ્યતે વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્ । સૈષા પ્રસન્ના વરદા નૃણાં ભવતિ મુક્તયે

આ સમગ્ર જગત, ચાલતું અને અચળ, એ માતાજી દ્વારા સર્જાયું છે. જ્યારે એ પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે મનુષ્યોને આશીર્વાદ આપે છે અને મુક્તિનો માર્ગ બને છે.

સા વિદ્યા પરમા મુક્તેર્હેતુભૂતા સનાતની । સંસારબન્ધહેતુશ્ચ સૈવ સર્વેશ્વરેશ્વરી

એ જ સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે, શાશ્વત છે અને મુક્તિનું કારણ છે. એ જ સંસારના બંધનનું કારણ પણ છે અને સર્વે ઈશ્વરોની પણ ઈશ્વરી છે.

ભગવન્ ! કા હિ સા દેવી મહામાયેતિ યાં ભવાન્ । બ્રવીતિ કથમુત્પન્ના સા કર્માસ્યાશ્ચ કિં દ્વિજ

હે ભગવન! એ કઈ દેવી છે જેને તમે મહામાયા કહો છો? એ કેવી રીતે પ્રગટ થઈ અને એના કાર્યો શું છે, હે દ્વિજ?

યત્સ્વભાવા ચ સા દેવી યત્સ્વરૂપા યદુદ્ભવા । તત્ સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાં વર

એ દેવીનું સ્વરૂપ શું છે, એનો સ્વભાવ કેવો છે અને એ ક્યાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે—આ બધું હું તમારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે બ્રહ્મજ્ઞાની.

નિત્યૈવ સા જગન્મૂર્તિસ્તયા સર્વમિદં તતમ્ । તથાપિ તત્સમુત્પત્તિર્બહુધા શ્રુયતાં મમ

એ સદા જ જગતરૂપ છે અને એના દ્વારા બધું વ્યાપ્ત છે. છતાં, એની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ એ અનેક રીતે કહેવામાં આવે છે—એ હવે મારી પાસેથી સાંભળો.

દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થમાવિર્ભવતિ સા યદા । ઉત્પન્નેતિ તદા લોકે સા નિત્યાપ્યભિધીયતે

જ્યારે દેવતાઓના કાર્યની સિદ્ધિ માટે જરૂર પડે ત્યારે એ પ્રગટ થાય છે; ભલે એ સદા રહેતી હોય, ત્યારે પણ દુનિયામાં એ જન્મી છે એવું કહેવાય છે.

યોગનિદ્રાં યદા વિષ્ણુર્જગત્યેકાર્ણવીકૃતે । આસ્તીર્ય શેષમભજત્ કલ્પાન્તે ભગવાન્ પ્રભુઃ

જ્યારે વિશ્વ એક જ મહાસાગર બની ગયું હતું અને કલ્પના અંતે ભગવાન વિષ્ણુએ શેષનાગને પાથરીને યોગનિદ્રામાં આરામ કર્યો હતો,

તદા દ્વાવસુરૌ ઘોરૌ વિખ્યાતૌ મધુકૈટભૌ । વિષ્ણુકર્ણમલોદ્ભૂતૌ હન્તું બ્રહ્માણમુદ્યતૌ

ત્યારે બે ભયાનક દૈત્ય, મધુ અને કૈટભ, જે વિષ્ણુના કાનમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા, બ્રહ્માને મારવા માટે ઊભા થયા.

સ નાભિકમલે વિષ્ણોઃ સ્થિતો બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ । દૃષ્ટ્વા તાવસુરૌ ચોગ્રૌ પ્રસુપ્તં ચ જનાર્દનમ્

વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળ પર બેઠેલા પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ તે બંને ભયાનક દૈત્યોને અને ઊંઘેલા જનાર્દનને જોયા.

તુષ્ટાવ યોગનિદ્રાં તામેકાગ્રહૃદયસ્થિતઃ । વિબોધનાર્થાય હરેર્હરિનેત્રકૃતાલયામ્

બ્રહ્માએ એકાગ્ર મનથી હરિના નેત્રોમાં વસતી યોગનિદ્રાની સ્તુતિ કરી, જેથી હરિને જાગૃત કરી શકાય.

વિશ્વેશ્વરીં જગદ્ધાત્રીં સ્થિતિ-સંહારકારિણીમ્ । નિદ્રાં ભગવતીં વિષ્ણોરતુલાં તેજસઃ પ્રભુઃ

બ્રહ્માએ વિશ્વની માલિક, જગતની પોષક, સર્જન અને સંહાર કરનારી, ભગવાન વિષ્ણુની દિવ્ય નિદ્રા અને અનન્ય તેજવાળી માતાની સ્તુતિ કરી.

ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા ત્વં હિ વષટ્કારઃ સ્વરાત્મિકા । સુધા ત્વમક્ષરે નિત્યે ત્રિધા માત્રાત્મિકા સ્થિતા

તમે સ્વાહા છો, તમે સ્વધા છો, તમે વષટ્કાર છો, ધ્વનિની મૂળરૂપ છો; તમે અમૃત છો, અક્ષય અને શાશ્વત છો, અને ત્રણ પ્રકારની માત્રામાં સ્થિત છો.

અર્ધમાત્રા સ્થિતા નિત્યા યાનુચ્ચાર્યા વિશેષતઃ । ત્વમેવ સન્ધ્યા સાવિત્રી ત્વં દેવિ જનની પરા

તમે એ અર્ધ માત્રા છો, જે સદાય અવિભાજ્ય અને અવ્યક્ત રહે છે; ખાસ કરીને ઉચ્ચારવામાં પણ નથી આવતી. તમે જ સંધ્યા છો, તમે જ સાવિત્રી છો, અને હે દેવી, તમે સર્વોચ્ચ માતા છો.

ત્વયૈવ ધાર્યતે સર્વં ત્વયૈતત્સૃજ્યતે જગત્ । ત્વયૈતત્પાલ્યતે દેવિ ત્વમત્સ્યન્તે ચ સર્વદા

આ બધું તમારાથી જ ટક્યું છે; જગત તમારી દ્વારા જ સર્જાયું છે; હે દેવી, તમે જ તેનું રક્ષણ કરો છો અને તમે જ હંમેશા તેનો અંત લાવો છો.

વિસૃષ્ટૌ સૃષ્ટિરૂપા ત્વં સ્થિતિરૂપા ચ પાલને । તથા સંહૃતિરૂપાન્તે જગતો ઽસ્ય જગન્મયે

સર્જન સમયે તમે સર્જનરૂપ છો, પાલન સમયે તમે પાલનરૂપ છો; અને અંતે, હે જગતરૂપિ, તમે જ સંહારરૂપ બની જાઓ છો.

મહાવિદ્યા મહામાયા મહામેધા મહાસ્મૃતિઃ । મહામોહા ચ ભવતી મહાદેવી મહેશ્વરી

તમે મહાન જ્ઞાન, મહાન માયા, મહાન બુદ્ધિ અને મહાન સ્મૃતિ છો; તમે મહાન મોહ, મહાદેવી અને મહેશ્વરી પણ છો.

પ્રકૃતિસ્ત્વઞ્ચ સર્વસ્ય ગુણત્રયવિભાવિની । કાલરાત્રિર્મહારાત્રિર્મોહરાત્રિશ્ચ દારુણા

તમે સર્વની મૂળ પ્રકૃતિ છો, ત્રણેય ગુણોને પ્રગટાવનારી છો; તમે કાળરાત્રિ, મહારાત્રિ અને ભયાનક મોહરાત્રિ પણ છો.

ત્વં શ્રીસ્ત્વમીશ્વરી ત્વં હ્રીસ્ત્વં બુદ્ધિર્બોધલક્ષણા । લજ્જા પુષ્ટિસ્તથા તુષ્ટિસ્ત્વં શાન્તિઃ ક્ષાન્તિરેવ ચ

તમે શ્રી, તમે ઈશ્વરી, તમે લજ્જા, તમે બુદ્ધિ અને સમજણવાળી છો; તમે સંકોચ, પોષણ, સંતોષ, શાંતિ અને ક્ષમા પણ છો.