સ્તોત્રં મમૈતત્ ક્રિયતે શુમ્ભદૈત્યનિરાકૃતૈઃ । દેવૈઃ સમેતૈઃ સમરે નિશુમ્ભેન પરાજિતૈઃ
મારા આ સ્તોત્રનું રચનાનું કાર્ય દેવતાઓએ કર્યું છે, જેમણે યુદ્ધમાં એકઠા થઈને શુમ્ભ દૈત્યને ભગાડી દીધો અને નિશુમ્ભને હરાવ્યો હતો.
શરીરકોશાદ્યત્તસ્યાઃ પાર્વત્યા નિઃ સૃતામ્બિકા । કૌશિકીતિ સમસ્તેષુ તતો લોકેષુ ગીયતે
પાર્વતીના શરીરમંથી અંબિકા પ્રગટ થઈ હતી, એટલે બધા લોકોએ એને કૌશિકી નામે ઓળખે છે.
તસ્યાં વિનિર્ગતાયાં તુ કૃષ્ણાભૂત્ સાપિ પાર્વતી । કાલિકેતિ સમાખ્યાતા હિમાચલકૃતાશ્રયા
જ્યારે અંબિકા પાર્વતીમાંથી બહાર આવી, ત્યારે પાર્વતી કાળી થઈ ગઈ; એ હિમાલયમાં રહે છે અને કાળી તરીકે જાણીતી છે.
તતો ઽમ્બિકાં પરં રૂપં બિભ્રાણાં સુમનોહરમ્ । દદર્શ ચણ્ડો મુણ્ડશ્ચ ભૃત્યૌ શુમ્ભનિશુમ્ભયોઃ
પછી ચંડ અને મુંડ, જે શુમ્ભ અને નિશુમ્ભના સેવક હતા, તેમણે અંબિકાને અત્યંત સુંદર રૂપમાં જોયી.
તાભ્યાં શુમ્ભાય ચાખ્યાતા અતીવ સુમનોહરા । કાપ્યાસ્તે સ્ત્રી મહારાજ ભાસયન્તી હિમાચલમ્
તેમણે શુમ્ભને કહ્યું: 'હે મહારાજ, કોઈ સ્ત્રી હિમાલય પર રહે છે, એ બહુ જ સુંદર છે અને તેજથી ઝગમગે છે.'
નૈવ તાદૃક્ ક્વચિદ્રૂપં દૃષ્ટં કેનચિદુત્તમમ્ । જ્ઞાયતાં કાપ્યસૌ દેવી ગૃહ્યતાં ચાસુરેશ્વર
આવો શ્રેષ્ઠ રૂપ કોઈએ ક્યાંય ક્યારેય જોયું નથી; એ દેવી કોણ છે એ જાણી લો અને, હે અસુરરાજ, એને પકડી લો.
સ્ત્રીરત્નમતિચાર્વઙ્ગી દ્યોતયન્તી દિશસ્ત્વિષા । સા તુ તિષ્ઠતિ દૈત્યેન્દ્ર તાં ભવાન્ દ્રષ્ટુમર્હતિ
સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અતિ સુંદર શરીરવાળી અને ચારે તરફ તેજ ફેલાવતી એ સ્ત્રી ત્યાં ઊભી છે, દૈત્યરાજ, તમે તેને જોઈ લો.
યાનિ રત્નાનિ મણયો ગજાશ્વાદીનિ વૈ પ્રભો । ત્રૈલોક્યે તુ સમસ્તાનિ સામ્પ્રતં ભાન્તિ તે ગૃહે
હે પ્રભુ, ત્રણેય લોકમાં જે રત્નો, મણિ, હાથી, ઘોડા વગેરે છે, તે બધા હવે તમારા ઘરમાં તેજ પાથરી રહ્યા છે.
ઐરાવતઃ સમાનીતો ગજરત્નં પુરન્દરાત્ । પારિજાતતરુશ્ચાયં તથૈવોચ્ચૈઃ શ્રવા હયઃ
પુરંદર પાસેથી લાવવામાં આવેલ એ ઇરાવત નામનો શ્રેષ્ઠ હાથી, પારિજાત વૃક્ષ અને ઊંચા પગલાં ભરતો ઉત્તમ ઘોડો ઉચ્છૈઃશ્રવાસ પણ અહીં છે.
વિમાનં હંસસંયુક્તમેતત્તિષ્ઠતિ તે ઽઙ્ગણે । રત્નભૂતમિહાનીતં યદાસીદ્વેધસો ઽદ્ભુતમ્
હંસો જોડાયેલું આ વિમાન તમારા આંગણે ઊભું છે; એ અદ્ભુત રત્નરૂપ છે, જે પહેલાં બ્રહ્માજીનું સર્જન હતું.
નિધિરેષ મહાપદ્મઃ સમાનીતો ધનેશ્વરાત્ । કિઞ્જલ્કિનીં દદૌ ચાબ્ધિર્માલામમ્લાનપઙ્કજામ્
ધનની દેવતા પાસેથી મહાપદ્મ નામનું મોટું ખજાનો અહીં લાવવામાં આવ્યું છે; અને સમુદ્રે કિંચિત પીળા તંતુવાળી કદી ન સુકાય એવી કમળમાળ પણ આપી છે.
છત્રં તે વારુણં ગેહે કાઞ્ચનસ્ત્રાવિ તિષ્ઠતિ । તથાયં સ્યન્તનવરો યઃ પુરાસીત્ પ્રજાપતેઃ
તમારા ઘરમાં વરુણદેવનું કાંસ્યનું તેજસ્વી છત્ર ઊભું છે; અને અહીં એ શ્રેષ્ઠ રથ પણ છે, જે પહેલાં પ્રજાપતિનો હતો.
મૃત્યોરુત્ક્રાન્તિદા નામ શક્તિરીશ ત્વયા હૃતા । પાશઃ સલિલરાજસ્ય ભ્રાતુસ્તવ પરિગ્રહે
હે ઈશ્વર, મૃત્યુ લાવતી જે ઉત્ક્રાંતિદાની શક્તિ છે, એ તમે લઈ લીધી છે. અને તમારા ભાઈ, જળના રાજાનું જે ફાંસું છે, એ પણ હવે તમારા હાથમાં છે.
નિશુમ્ભસ્યાબ્ધિજાતાશ્ચ સમસ્તા રત્નજાતયઃ । વહ્નિરપિ દદૌ તુભ્યમગ્નિશૌચે ચ વાસસી
નિશુંબહના સમુદ્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા બધા રત્નો તમને અર્પણ કરવામાં આવ્યા છે. અગ્નિએ પણ અગ્નિમાં શુદ્ધ થયેલા વસ્ત્રો તમને આપ્યા છે.
એવં દૈત્યેન્દ્ર રત્નાનિ સમસ્તાન્યાહૃતાનિ તે । સ્ત્રીરત્નમેષા કલ્યાણી ત્વયા કસ્માન્ન ગૃહ્યતે
હે દૈત્યરાજ, આમ તો બધા રત્નો તમારા માટે લાવવામાં આવ્યા છે, તો પણ આ શુભ સ્ત્રીરત્ન, આ કલ્યાણી, તમે કેમ સ્વીકારતા નથી?
નિશમ્યેતિ વચઃ શુમ્ભઃ સ તદા ચણ્ડમુણ્ડયોઃ । પ્રેષયામાસ સુગ્રીવં દૂતં દેવ્યા મહાસુરઃ
આવું સાંભળી, મહાસુર શુંબહે ચંડ અને મુંડ દ્વારા સુગ્રીવ દૂતને દેવી પાસે મોકલ્યો.
ઇતિ ચેતિ ચ વક્તવ્યા સા ગત્વા વચનાન્મમ । યથા ચાભ્યેતિ સંપ્રીત્યા તથા કાર્યં ત્વયા લઘુ
મારા કહેવા પ્રમાણે એ દેવી પાસે જઈને આ અને આ વાતો કહેજે. અને જો તે પ્રસન્નતાથી જવાબ આપે, તો તું તરત જ તે પ્રમાણે કામ કરજે.
સ તત્ર ગત્વા યત્રાસ્તે શૈલોદ્દેશે ઽતિશોભને । તાં ચ દેવીં તતઃ પ્રાહ શ્લક્ષ્ણં મધુરયા ગિરા
સુગ્રીવ ત્યાં ગયો, જ્યાં તે અતિ સુંદર પર્વત પ્રદેશમાં દેવી હતી. પછી તેણે મીઠા અને નમ્ર શબ્દોમાં દેવીને સંબોધી.
દેવિ દૈત્યેશ્વરઃ શુમ્ભસ્ત્રૈલોક્યે પરમેશ્વરઃ । દૂતો ઽહં પ્રેષિતસ્તેન ત્વત્સકાશમિહાગતઃ
હે દેવી, દૈત્યોના રાજા શુમ્ભ ત્રણેય લોકનો સર્વોચ્ચ સ્વામી છે. હું તેનો દૂત છું, એ મને તમારી પાસે મોકલ્યો છે.
અવ્યાહતાજ્ઞઃ સર્વાસુ યઃ સદા દેવયોનિષુ । નિર્જિતાખિલદૈત્યારિઃ સ યદાહ શૃણુષ્વ તત્
જેની આજ્ઞા દેવતાઓમાં ક્યારેય અટકતી નથી અને જેણે બધા દૈત્યવિરોધીઓને જીત્યા છે, એ શું કહે છે, તે તમે સાંભળો.
મમ ત્રૈલોક્યમખિલં મમ દેવા વશાનુગાઃ । યજ્ઞભાગાનહં સર્વાનુપાશ્નામિ પૃથક્ પૃથક્
આ આખા ત્રણેય લોક મારા છે, બધા દેવતાઓ મારી આજ્ઞામાં છે. સર્વ યજ્ઞોમાંના ભાગ હું જ અલગ અલગ સ્વીકારું છું.
ત્રૈલોક્યે વરરત્નાનિ મમ વશ્યાન્યશેષતઃ । તથૈવ ગજરત્નં ચ હૃત્વા દેવેન્દ્રવાહનમ્
ત્રણેય લોકનાં શ્રેષ્ઠ રત્નો પણ સંપૂર્ણપણે મારા વશમાં છે. એ જ રીતે, દેવરાજનું વાહન ગજરત્ન પણ મેં જ લઈ લીધું છે.
ક્ષીરોદમથનોદ્ભૂતમશ્વરત્નં મમામરૈઃ । ઉચ્ચૈઃ શ્રવસસંજ્ઞં તત્પ્રણિપત્ય સમર્પિતમ્
ક્ષીરસાગર મથનથી જે અશ્વરત્ન ઉદ્ભવ્યું, જેને ઉચ્છૈ:શ્રવસ કહે છે, તે અમરોએ મને વંદન કરીને અર્પણ કર્યું હતું.
યાનિ ચાન્યાનિ દેવેષુ ગન્ધર્વેષૂરગેષુ ચ । રત્નભૂતાનિ ભૂતાનિ તાનિ મય્યેવ શોભને
દેવતાઓ, ગંધર્વો અને સર્પોમાં જે બીજા રત્નરૂપ ભવ્યો છે, એ બધા પણ, હે સુંદરે, માત્ર મારા જ પાસે છે.
સ્ત્રીરત્નભૂતાં ત્વાં દેવિ લોકે મન્યામહે વયમ્ । સા ત્વમસ્માનુપાગચ્છ યતો રત્નભુજો વયમ્
હે દેવી, અમે તમને દુનિયાની શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી માનીએ છીએ. તેથી, તમે અમારી પાસે આવો, કારણ કે અમારે પાસે અનેક રત્નો છે.
માં વા મમાનુજં વાપિ નિશુમ્ભમુરુવિક્રમમ્ । ભજ ત્વં ચઞ્ચલાપાઙ્ગિ રત્નભૂતાસિ વૈ યતઃ
હે ચંચળ નજરવાળી, તમે તો સાચે જ રત્ન સમાન છો. તમે ઇચ્છો તો મને કે મારા નાના ભાઈ નિશુમ્ભને પસંદ કરો, બંનેમાં જે તમને ગમતો હોય.
પરમૈશ્વર્યમતુલં પ્રાપ્સ્યસે મત્પરિગ્રહાત્ । એતદ્ બુદ્ધ્યા સમાલોચ્ય મત્પરિગ્રહતાં વ્રજ
મને સ્વીકારશો તો તમને અપ્રતિમ અને સર્વોચ્ચ સામ્રાજ્ય મળશે. આ વાતને સારી રીતે વિચારો અને પછી મને સ્વીકારો.
ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી ગમ્ભીરાન્તઃ સ્મિતા જગૌ । દુર્ગા ભગવતી ભદ્રા યયેદં ધાર્યતે જગત્
આ રીતે કહેવામાં આવતા, જગતને ધારણ કરતી, ભદ્રા, દુર્ગા દેવી અંતરમાં સ્મિત કરીને બોલી.
સત્યમુક્તત્વયા નાત્ર મિથ્યા કિઞ્ચિત્ત્વયોદિતમ્ । ત્રૈલોક્યાધિપતિઃ સુમ્ભો નિશુમ્ભશ્ચાપિ તાદૃશઃ
તમે જે કહ્યું તે સાચું છે, તેમાં કંઈ પણ ખોટું નથી. સુંભ પણ ત્રિલોકનો અધિપતિ છે અને નિશુમ્ભ પણ એવો જ છે.
કિં ત્વત્ર યત્પ્રતિજ્ઞાતં મિથ્યા તત્ક્રિયતે કથમ્ । શ્રૂયતામલ્પબુદ્ધિત્વાત્ પ્રતિજ્ઞા યા કૃતા પુરા
પણ અહીં જે વચન આપ્યું છે, તે ખોટું કેવી રીતે થઈ શકે? હવે, તમે ઓછી સમજ ધરાવો છો, તો પહેલાં જે વચન આપ્યું હતું, તે સાંભળો.