સો ઽચિન્તયત્ તદા તત્ર મમત્વાકૃષ્ટચેતનઃ । મત્પૂર્વૈઃ પાલિતં પૂર્વં મયા હીનં પુરં હિ તત્ । મદ્ભૃત્યૈસ્તૈરસદ્વૃત્તૈર્ધર્મતઃ પાલ્યતે ન વા
ત્યાં, મમત્વથી ભરાયેલા મનથી, તેણે વિચાર્યું: 'મારાં પૂર્વજો અને હું જે શહેરને રક્ષતા હતા, તે હવે ગુમાયું છે. મારા સેવકો પણ દુશ્ચરિત્ર બની ગયા છે; હવે તેઓ ધર્મથી એ શહેરને રક્ષે છે કે નહીં, ખબર નથી.'
ન જાને સ પ્રધાનો મે શૂરહસ્તી સદામદઃ । મમ વૈરિવશં યાતઃ કાન્ ભોગાનુપલપ્સ્યતે
'મારો મુખ્ય મંત્રી, જે હંમેશા ગર્વીલો અને યુદ્ધમાં નિષ્ણાત છે, હવે દુશ્મનના વશમાં છે; એ કોઈ આનંદો માણી શકશે કે નહીં, મને ખબર નથી.'
યે મમાનુગતા નિત્યં પ્રસાદધનભોજનૈઃ । અનુવૃત્તિં ધ્રુવં તે ઽદ્ય કુર્વન્ત્યન્યમહીભૃતામ્
જે લોકો હંમેશા મને દાન, ધન અને ભોજનથી અનુસરે છે, આજે તેઓ નિશ્ચિત રૂપે બીજા રાજાઓની સેવા કરે છે.
અસમ્યગ્વ્યયશીલૈસ્તૈઃ કુર્વદ્ભિઃ સતતં વ્યયમ્ । સંચિતઃ સો ઽતિદુઃ ખેન ક્ષયં કોશો ગમિષ્યતિ
તેમની સતત બેદરકારી અને ખોટી આદતોને કારણે, મોટી મહેનતથી ભેગું કરેલું ખજાનો હવે ઝડપથી ખાલી થઈ જશે.
એતચ્ચાન્યચ્ચ સતતં ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ । તત્ર વિપ્રાશ્રમાભ્યાસે વૈશ્યમેકં દદર્શ સઃ
રાજા આ અને બીજી ઘણી વાતો સતત વિચારી રહ્યો હતો. એ સમયે, બ્રાહ્મણોના આશ્રમ પાસે તેણે એક વૈશ્યને જોયો.
સ પૃષ્ટસ્તેન કસ્ત્વં ભોઃ હેતુશ્ચાગમને ઽત્ર કઃ । સશોક ઇવ કસ્માત્ત્વં દુર્મના ઇવ લક્ષ્યસે
રાજાએ તેને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? અહીં આવવાનો કારણ શું છે? તમે એટલા દુઃખી અને ચિંતિત કેમ દેખાઓ છો?'
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય ભૂપતેઃ પ્રણયોદિતમ્ । પ્રત્યુવાચ સ તં વૈશ્યઃ પ્રશ્રયાવનતો નૃપમ્
રાજાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, વૈશ્યએ નમ્રતાથી નમન કરી રાજાને જવાબ આપ્યો.
સમાધિર્નામ વૈશ્યો ઽહમુત્પન્નો ધનિનાં કુલે । પુત્રદારૈર્નિરસ્તશ્ચ ધનલોભાદસાધુભિઃ
હું સમાધિ નામનો વૈશ્ય છું, ધનવાન કુટુંબમાં જન્મેલો. પણ મારા પુત્રો અને પત્નીએ ધનની લાલચમાં મને ઘરેથી કાઢી મૂક્યો છે.
વિહીનશ્ચ ધનૈર્દારૈઃ પુત્રૈરાદાય મે ધનમ્ । વનમભ્યાગતો દુઃ ખી નિરસ્તશ્ચાપ્તબન્ધુભૈઃ
મને ધન, પત્ની અને પુત્રોથી વંચિત કરી, મારું બધું માલમત્તા લઇ લીધું છે. હવે હું દુઃખી થઈને, સગા-સંબંધીઓએ પણ ત્યજી દીધો છું, અને આ જંગલમાં આવી ગયો છું.
સો ઽહં ન વેદ્મિ પુત્રાણાં કુશલાકુશલાત્મિકામ્ । પ્રવૃત્તિં સ્વજનાનાઞ્ચ દારાણાઞ્ચાત્ર સંસ્થિતઃ
અહીં રહીને મને ખબર નથી કે મારા પુત્રો સુખી છે કે દુઃખી, અને મારા પરિવાર તથા પત્નીનું હાલત શું છે, એ પણ મને ખબર નથી.
કિં નુ તેષાં ગૃહે ક્ષેમમક્ષેમં કિં નુ સામ્પ્રતમ્ । કથં તે કિં નુ સદ્વૃત્તાઃ દુર્વૃત્તાઃ કિં નુ મે સુતાઃ
હમણાં તેમના ઘરમાં સુખ છે કે દુઃખ? તેઓ કેમ છે? મારા પુત્રો સારા સ્વભાવના છે કે ખરાબ?
યૈર્નિરસ્તો ભવાંલ્લુબ્ધૈઃ પુત્રદારાદિભિર્ધનૈઃ । તેષુ કિં ભવતઃ સ્નેહમનુબધ્નાતિ માનસમ્
જે લોભી પુત્ર, પત્ની અને બીજાઓએ ધન માટે તને બહાર કાઢ્યો, એ લોકો માટે તારા મનમાં હજી પણ લાગણી છે?
એવમેતદ્યથા પ્રાહ ભવાનસ્મદ્ગતં વચઃ । કિં કરોમિ ન બધ્નાતિ મમ નિષ્ઠુરતાં મનઃ
જેમ તમે કહ્યું એ બધું સાચું છે, તમારું બોલવું મારા મનની વાત જ છે; પણ હું શું કરું? મારું મન કઠોર બનતું જ નથી.
યૈઃ સન્ત્યજ્ય પિતૃસ્નેહં ધનલુબ્ધૈર્નિરાકૃતઃ । પતિસ્વજનહાર્દં ચ હાર્દિ તેષ્વેવ મે મનઃ
જે ધનલોભી લોકો પિતૃસ્નેહ છોડીને મને ત્યજી દીધા, એ પત્ની, પરિવાર અને સગાં માટે મારું હૃદય હજી પણ એમના પર જ છે.
કિમેતન્નાભિજાનામિ જાનન્નપિ મહામતે । યત્પ્રેમપ્રવણં ચિત્તં વિગુણેષ્વપિ બન્ધુષુ
હે મહાન બુદ્ધિવાન, હું જાણતો હોવા છતાં પણ આ સમજાતું નથી કે કેમ મન સંબંધીઓ પ્રત્યે પ્રેમથી ઝુકી જાય છે, ભલે તેઓ યોગ્ય ન હોય.
તેષાં કૃતે મે નિઃ શ્વાસો દૌર્મનસ્યં ચ જાયતે । કરોમિ કિં યન્ન મનસ્તેષ્વપ્રીતિષુ નિષ્ઠુરમ્
તેમના કારણે મને ઉદાસીનતા અને દુઃખ થાય છે; શું કરું, કારણ કે મારું મન તેમના પ્રત્યે કઠોર નથી, જેઓ મને પ્રેમ આપતા નથી.
તતસ્તૌ સહિતૌ વિપ્ર તં મુનિં સમુપસ્થિતૌ । સમાધિર્નામ વૈશ્યો ઽસૌ સ ચ પાર્થિવસત્તમઃ
પછી, હે બ્રાહ્મણ, એ બંને મળીને એ મુનિ પાસે ગયા; એકનો નામ સમાધિ હતો, જે વૈશ્ય હતો, અને બીજો શ્રેષ્ઠ રાજા હતો.
કૃત્વા તુ તૌ યથાન્યાયં યથાર્હં તેન સંવિદમ્ । ઉપવિષ્ટૌ કથાઃ કાશ્ચિચ્ચક્રતુર્વૈશ્ય-પાર્થિવૌ
એ બંનેએ યોગ્ય રીતે અને માનપૂર્વક મુનિને વંદન કર્યા પછી, વેપારી અને રાજા બેઠા અને વિવિધ વાતો કરવા લાગ્યા.
ભગવંસ્ત્વામહં પ્રષ્ટુમિચ્ચામ્યેકં વદસ્વ તત્ । દુઃ ખાય યન્મે મનસઃ સ્વચિત્તાયત્તતાં વિના
હે ભગવન, હું તમને એક વાત પૂછવા માંગું છું—મહેરબાની કરીને કહો: મારું મન દુઃખમાં કેમ બંધાય છે, જ્યારે એ મારા નિયંત્રણમાં નથી?
મમત્વં ગતરાજ્યસ્ય રાજ્યાઙ્ગેષ્વખિલેષ્વપિ । જાનતો ઽપિ યથાજ્ઞસ્ય કિમેતન્મુનિસત્તમ
હું રાજય અને એની બધી વસ્તુઓ ગુમાવ્યા પછી પણ, મને 'મારું' એવું લાગવું કેમ છોડાતું નથી? હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હું જાણતો હોવા છતાં પણ એવું કેમ થાય છે?
અયં ચ નિકૃતઃ પુત્રૈર્દારૈર્ભૃત્યૈસ્તથોજ્ઝિતઃ । સ્વજનેન ચ સન્ત્યક્તસ્તેષુ હાર્દે તથાપ્યતિ
આ માણસને તેના પુત્રોએ છેતર્યો છે, પત્નીએ, નોકરોએ અને પોતાના જ લોકો દ્વારા પણ છોડી દેવાયો છે; છતાં, તેનું મન હજુ પણ એ બધાં પ્રત્યે જોડી રહ્યું છે.
એવમેષ તથાહં ચ દ્વાવપ્યત્યન્તદુઃ ખિતૌ । દૃષ્ટદોષે ઽપિ વિષયે મમત્વાકૃષ્ટમાનસૌ
આ રીતે એ પણ અને હું પણ, બંને ખૂબ દુઃખી છીએ; વસ્તુઓમાં ખામી જોઈને પણ, આપણું મન તો મમતા વડે ખેંચાય જ જાય છે.
તત્કિમેતન્મહાભાગ યન્મોહો જ્ઞાનિનોરપિ । મમાસ્ય ચ ભવત્યેષા વિવેકાન્ધસ્ય મૂઢતા
હે મહાભાગ્યશાળી, આ કેવો ભ્રમ છે કે જ્ઞાનીઓમાં પણ થાય છે? મને અને એને, સમજ હોવા છતાં, આ મૂર્ખાઈ કેમ થાય છે?
જ્ઞાનમસ્તિ સમસ્તસ્ય જન્તોર્વિષયગોચરે । વિષયશ્ચ મહાભાગ યાતિ ચૈવં પૃથક્ પૃથક્
હે મહાભાગ્યશાળી, દરેક જીવને વસ્તુઓ વિશેનું જ્ઞાન હોય છે, છતાંયે એ વસ્તુઓ દરેકને અલગ રીતે દેખાય છે.
દિવાન્ધાઃ પ્રાણિનઃ કેચિદ્રાત્રાવન્ધાસ્તથાપરે । કેચિદ્ દિવા તથા રાત્રૌ પ્રાણિનસ્તુલ્યદૃષ્ટયઃ
કેટલાક જીવ દિવસે અંધ છે, કેટલાક રાત્રે અંધ છે; અને કેટલાક તો દિવસ અને રાત્રે બંને સમયે સમાન રીતે જુએ છે.
જ્ઞાનિનો મનુજાઃ સત્યં કિન્તુ તે ન હિ કેવલમ્ । યતો હિ જ્ઞાનિનઃ સર્વે પશુ-પક્ષિ-મૃગાદયઃ
સાચું છે કે મનુષ્યોને જ્ઞાન છે, પણ એ જ એકલાં નથી; કારણ કે ગાય, પક્ષી, જંગલી પ્રાણી વગેરે બધાંને પણ જ્ઞાન છે.
જ્ઞાનં ચ તન્મનુષ્યાણાં યત્તેષાં મૃગૃપક્ષિણામ્ । મનુષ્યાણાં ચ યત્તેષાં તુલ્યમન્યત્તથોભયોઃ
માણસો પાસે જે જ્ઞાન છે અને જે પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ પાસે છે—માણસો અને એમાં જે કંઈ સરખું છે અને જે કંઈ અલગ છે, એ બધું બંનેમાં જોવા મળે છે.
જ્ઞાને ઽપિ સતિ પશ્યૈતાન્ પતઙ્ગાઞ્છાવચઞ્ચુષુ । કણમોક્ષાદૃતાન્ મોહાત્પીડ્યમાનાનપિ ક્ષુધા
જ્ઞાન હોવા છતાં, જુઓ આ પતંગિયાંઓને—એ લોકો આગની ચમક તરફ ખેંચાય છે, અને ભૂખથી પીડાતા હોવા છતાં, મોહમાં પડી આગમાં પડી જાય છે.
માનુષા મનુજવ્યાઘ્ર સાભિલાષાઃ સુતાન્ પ્રતિ । લોભાત્પ્રત્યુપકારાય નન્વેતાન્ કિં ન પશ્યસિ
માણસો પણ, માણસોમાં વાઘ જેવાં, પોતાના સંતાનો પ્રત્યે ઇચ્છાથી બંધાયેલા છે; લોભથી, તેઓ બદલામાં કંઈક અપાવે એવી આશા રાખે છે—શું તું એમાં આ વાત નથી જોતો?
તથાપિ મમતાવર્તે મોહગર્તે નિપાતિતાઃ । મહામાયાપ્રભાવેણ સંસારસ્થિતિકારિણા
છતાં પણ, મમતા ની ઘેરમાં અને મોહ ની ખાડામાં, મહામાયાની શક્તિથી, જે સંસારને ટકાવી રાખે છે, એમાં ફસાઈ જાય છે.