દેવીમાહાત્મ્યમ્

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः । स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः

મહામાયાની શક્તિથી સૂર્યપુત્ર સાવર્ણિ મહાન યશસ્વી બનીને મન્વંતરનો અધિપતિ થયો.

स्वारोचिषे ऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः । सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले

પહેલા સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં, ચૈત્ર વંશમાં જન્મેલો સુરથ નામનો રાજા આખી ધરતી પર રાજ કરતો હતો.

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा

તે રાજા પોતાની પ્રજાને પોતાના સંતાન સમાન સાચવી રહ્યો હતો, ત્યારે દુશ્મન રાજાઓ ઊભા થયા, જેમણે તેનું રાજ્ય નાશ પામ્યું.

तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः । न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः

બહુ શક્તિશાળી એ રાજા અને રાજ્યના વિનાશક એવા દુશ્મનો વચ્ચે યુદ્ધ થયું; દુશ્મનો સંખ્યામાં ઓછા હોવા છતાં, એ યુદ્ધમાં રાજા હારી ગયો.

ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपो ऽभवत् । आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः

પછી એ પોતાનાં શહેરમાં પાછો આવ્યો અને પોતાના દેશનો રાજા રહ્યો, પણ ત્યાં પણ એ મહાન પુરુષને એ શક્તિશાળી દુશ્મનો દ્વારા પીડવામાં આવ્યો.

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः । कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः

દુષ્ટ મંત્રીઓ અને બળવાન દુશ્મનો દ્વારા, નબળા રાજાના ખજાનો અને સેના, એના પોતાના શહેરમાં જ, દુરાચારીઓએ હડપ કરી લીધા.

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भुपतिः । एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्

પછી, શિકારના બહાને, તે રાજા, પોતાનું રાજ્ય ગુમાવેલો, એકલો ઘોડા પર ચડીને ઘન ઘાટ જંગલમાં ગયો.

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः । प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम्

ત્યાં તેણે મહાન ઋષિ મેધસનું આશ્રમ જોયું, જ્યાં શાંતિ હતી, ઋષિના શિષ્યો આશ્રમને શોભાવતા હતા અને જંગલી પ્રાણીઓ નિર્ભય ભમતાં હતાં.

तस्थौ कञ्चित् स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः । इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे

એ રાજા થોડો સમય ત્યાં રહ્યો, ઋષિએ તેને આદરપૂર્વક રાખ્યો, અને તે મહાન ઋષિના આશ્રમમાં અહીંથી ત્યાં ફરતો રહ્યો.

सो ऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः । मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् । मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा

ત્યાં, મમત્વથી ભરાયેલા મનથી, તેણે વિચાર્યું: 'મારાં પૂર્વજો અને હું જે શહેરને રક્ષતા હતા, તે હવે ગુમાયું છે. મારા સેવકો પણ દુશ્ચરિત્ર બની ગયા છે; હવે તેઓ ધર્મથી એ શહેરને રક્ષે છે કે નહીં, ખબર નથી.'

न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः । मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते

'મારો મુખ્ય મંત્રી, જે હંમેશા ગર્વીલો અને યુદ્ધમાં નિષ્ણાત છે, હવે દુશ્મનના વશમાં છે; એ કોઈ આનંદો માણી શકશે કે નહીં, મને ખબર નથી.'

ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः । अनुवृत्तिं ध्रुवं ते ऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्

જે લોકો હંમેશા મને દાન, ધન અને ભોજનથી અનુસરે છે, આજે તેઓ નિશ્ચિત રૂપે બીજા રાજાઓની સેવા કરે છે.

असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् । संचितः सो ऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति

તેમની સતત બેદરકારી અને ખોટી આદતોને કારણે, મોટી મહેનતથી ભેગું કરેલું ખજાનો હવે ઝડપથી ખાલી થઈ જશે.

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः । तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः

રાજા આ અને બીજી ઘણી વાતો સતત વિચારી રહ્યો હતો. એ સમયે, બ્રાહ્મણોના આશ્રમ પાસે તેણે એક વૈશ્યને જોયો.

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमने ऽत्र कः । सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे

રાજાએ તેને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? અહીં આવવાનો કારણ શું છે? તમે એટલા દુઃખી અને ચિંતિત કેમ દેખાઓ છો?'

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्

રાજાના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળી, વૈશ્યએ નમ્રતાથી નમન કરી રાજાને જવાબ આપ્યો.

समाधिर्नाम वैश्यो ऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः

હું સમાધિ નામનો વૈશ્ય છું, ધનવાન કુટુંબમાં જન્મેલો. પણ મારા પુત્રો અને પત્નીએ ધનની લાલચમાં મને ઘરેથી કાઢી મૂક્યો છે.

विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः

મને ધન, પત્ની અને પુત્રોથી વંચિત કરી, મારું બધું માલમત્તા લઇ લીધું છે. હવે હું દુઃખી થઈને, સગા-સંબંધીઓએ પણ ત્યજી દીધો છું, અને આ જંગલમાં આવી ગયો છું.

सो ऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः

અહીં રહીને મને ખબર નથી કે મારા પુત્રો સુખી છે કે દુઃખી, અને મારા પરિવાર તથા પત્નીનું હાલત શું છે, એ પણ મને ખબર નથી.

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः

હમણાં તેમના ઘરમાં સુખ છે કે દુઃખ? તેઓ કેમ છે? મારા પુત્રો સારા સ્વભાવના છે કે ખરાબ?

यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्

જે લોભી પુત્ર, પત્ની અને બીજાઓએ ધન માટે તને બહાર કાઢ્યો, એ લોકો માટે તારા મનમાં હજી પણ લાગણી છે?

एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः

જેમ તમે કહ્યું એ બધું સાચું છે, તમારું બોલવું મારા મનની વાત જ છે; પણ હું શું કરું? મારું મન કઠોર બનતું જ નથી.

यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः

જે ધનલોભી લોકો પિતૃસ્નેહ છોડીને મને ત્યજી દીધા, એ પત્ની, પરિવાર અને સગાં માટે મારું હૃદય હજી પણ એમના પર જ છે.

किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु

હે મહાન બુદ્ધિવાન, હું જાણતો હોવા છતાં પણ આ સમજાતું નથી કે કેમ મન સંબંધીઓ પ્રત્યે પ્રેમથી ઝુકી જાય છે, ભલે તેઓ યોગ્ય ન હોય.

तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते । करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्

તેમના કારણે મને ઉદાસીનતા અને દુઃખ થાય છે; શું કરું, કારણ કે મારું મન તેમના પ્રત્યે કઠોર નથી, જેઓ મને પ્રેમ આપતા નથી.

ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्यो ऽसौ स च पार्थिवसत्तमः

પછી, હે બ્રાહ્મણ, એ બંને મળીને એ મુનિ પાસે ગયા; એકનો નામ સમાધિ હતો, જે વૈશ્ય હતો, અને બીજો શ્રેષ્ઠ રાજા હતો.

कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ

એ બંનેએ યોગ્ય રીતે અને માનપૂર્વક મુનિને વંદન કર્યા પછી, વેપારી અને રાજા બેઠા અને વિવિધ વાતો કરવા લાગ્યા.

भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् । दुः खाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना

હે ભગવન, હું તમને એક વાત પૂછવા માંગું છું—મહેરબાની કરીને કહો: મારું મન દુઃખમાં કેમ બંધાય છે, જ્યારે એ મારા નિયંત્રણમાં નથી?

ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतो ऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम

હું રાજય અને એની બધી વસ્તુઓ ગુમાવ્યા પછી પણ, મને 'મારું' એવું લાગવું કેમ છોડાતું નથી? હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હું જાણતો હોવા છતાં પણ એવું કેમ થાય છે?