વણિક અને રાજાએ મહર્ષિ સાથે યોગ્ય રીતે વંદન કરી બેઠા, અને વિવિધ વિષયો પર વાતચીત શરૂ કરી. વણિકે મહર્ષિને વિનયપૂર્વક પૂછ્યું: “મહાનુભાવ, મારી એક શંકા છે—મારો મન દુઃખ સાથે કેમ જોડાયેલું રહે છે, જ્યારેઆપણે તેને કાબૂમાં રાખી શકતા નથી? મારું રાજ્ય અને તેની બધી વસ્તુઓ ગુમાવ્યા પછી પણ ‘મારું’પણું કેમ મારેમાં ટકી રહ્યું છે? હું સત્ય જાણું છું, છતાં, અજ્ઞાનીની જેમ એ ભાવ કેમ મારેમાં રહે છે, હે મહર્ષિ?” પછી વણિકે કહ્યું: “જેમ મારે પુત્રોએ છેતરપિંડી કરી, પત્ની અને સેવકોએ ત્યજી દીધો, અને પોતાના લોકોએ પણ પરિત્યાગ કર્યો—છતાં પણ, મારો હૃદય એ બધાંથી જોડાયેલું જ રહે છે. આમ, હું અને રાજા બંને ખૂબ જ દુઃખી છીએ. આ વસ્તુઓમાં ખામીઓ જોઈને પણ, આપણું મન આસક્તિથી ખેંચાય છે. હે મહાભાગ્યશાળી, આ કેવી મોહ છે કે જ્ઞાનીઓમાં પણ થાય છે? discernment (વિવેક) કેમ ગુમાવીએ છીએ, આ મૂર્ખતા કેમ થાય છે?” વણિકે આગળ કહ્યું: “બધા જીવોમાં વિષયોની જાણકારી હોય છે, પણ એ વસ્તુઓ દરેકને અલગ રીતે દેખાય છે. કેટલાક પ્રાણીઓ દિવસે અંધ છે, કેટલાક રાતે; અને કેટલાક બંને સમયે સમાન રીતે જોતા હોય છે. માનવીઓ જ્ઞાન ધરાવે છે—પણ એમાં કંઈ વિશિષ્ટ નથી, કારણ કે ગાય, પક્ષીઓ, જંગલી પશુઓ વગેરેમાં પણ જ્ઞાન છે. માનવીઓમાં જે જ્ઞાન છે, એ જ જ્ઞાન પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓમાં પણ જોવા મળે છે, અને જે કંઈ ભિન્નતા હોય, એ પણ બંનેમાં મળે છે.” પછી વણિકે ઉદાહરણ આપ્યું: “જુઓ, જ્ઞાન હોવા છતાં, પતંગિયા અગ્નિ તરફ ખેંચાય છે, અને ભૂખ્યા હોવા છતાં, અગ્નિનો રસ માણવા માટે મોહવશ એમાં જળી જાય છે. માનવીઓ પણ પોતાના સંતાનો પ્રત્યે આસક્ત રહે છે; લાલચથી પ્રતિફળની આશા રાખે છે—શું તમે એમાં જોઈ શકતા નથી? છતાં, મહામાયાની શક્તિથી, જે આ સૃષ્ટિને ધારણ કરે છે, બધા જીવ આસક્તિના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાઈ જાય છે અને મોહના ખાડામાં પડી જાય છે.” “હે મહર્ષિ, એમાં આશ્ચર્ય નથી—કારણ કે જગતના સ્વામીની યોગનિદ્રા, હરિની મહામાયાથી, આખું જગત મોહગ્રસ્ત થાય છે. હે દેવી, એ મહામાયા—even જ્ઞાનીઓનાં મન—જોરથી ખેંચી લે છે; એ મહામાયા બધાને મોહમાં પાડી દે છે. એ જ સજીવ અને નિર્જીવ સર્વ સૃષ્ટિને ઉત્પન્ન કરે છે; કૃપાથી, એ લાભ અને મોક્ષનું સાધન બને છે. એ પરમજ્ઞાન, શાશ્વત, મોક્ષનું કારણ છે; અને એ જ બંધનનું કારણ પણ છે—સર્વમયી સ્વામિની છે.” પછી રાજાએ પૂછ્યું: “હે પૂજ્ય, એ કઈ દેવી છે જેને તમે મહામાયા કહો છો? એ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? એના કર્મો શું છે? એનું સ્વરૂપ શું છે, એ કયાંથી ઉત્પન્ન થઈ, એ બધું મને કહો, હે બ્રહ્મજ્ઞાની!” મહર્ષિએ ઉત્તર આપ્યો: “એ દેવી સદા સર્વત્ર વ્યાપી છે, અને એથી આખું જગત વ્યાપ્ત છે. એનું ઉત્પત્તિ અનેક રીતે વર્ણવાય છે—એ સાંભળો. દેવતાઓના કાર્ય માટે જ્યારે જરૂર પડે, ત્યારે એ અવતાર લે છે; યથાર્થ તો એ શાશ્વત છે, પણ જગતમાં જન્મે છે એમ કહેવાય છે.” “બ્રહ્માંડના અંતે, ભગવાન વિષ્ણુ શેષનાગ પર યોગનિદ્રામાં એકમાત્ર મહાસાગર પર સુતા હતા. ત્યારે, તેમના કાનમાંથી ઉદ્ભવેલા બે ભયંકર દાનવો, મધુ અને કૈટભ, જન્મ્યા અને બ્રહ્માજીનો સંહાર કરવા તત્પર થયા. બ્રહ્મા, જે વિષ્ણુની નાભિકમળ પર બેઠેલા હતા, તેમણે એ ભયંકર દાનવો અને નિદ્રામાં લીન વિષ્ણુને જોયા. ત્યારે બ્રહ્માજીએ એકાગ્ર ચિત્તથી હરિની આંખોમાં રહેલી યોગનિદ્રાનું સ્તવન કર્યું, જેથી હરિ જાગે.” “બ્રહ્માએ જગતજનની, વિશ્વધારિણી, સર્જન અને લય કરનારી, વિષ્ણુની દિવ્ય નિદ્રા, અનન્ય શક્તિનું સ્તુતિપૂર્વક સ્મરણ કર્યું: ‘તમે સ્વાહા છો, સ્વધા છો, વષટકાર છો, ધ્વનિનું તત્વ છો; તમે અમૃત, અવિનાશી અને શાશ્વત છો, અને ત્રણ પ્રકારની વાણીમાં સ્થિત છો. તમે અનુચ્ચરિત અક્ષર છો, જે ઉચ્ચારથી પર છે; તમે સંધ્યા છો, સાવિત્રી છો, પરમ માતા છો.’” “‘તમારી દ્વારા જ આખું જગત ધારણ થાય છે; તમારાથી જ સૃષ્ટિ થાય છે; તમે જ એનું પાલન કરો છો અને લય લાવો છો. સર્જન સમયે તમે સર્જનરૂપ, પાલન સમયે પાલનરૂપ, અને અંતે લયરૂપ છો. તમે મહાજ્ઞાન, મહામાયા, મહાવિદ્યા, મહાસ્મૃતિ, મહામોહ, મહાદેવી અને પરમેશ્વરી છો. તમે સર્વપ્રકૃતિ, ત્રણ ગુણોની પ્રગટાવનારી, કાળરાત્રિ, મહારાત્રિ અને ભયાનક મોહરાત્રિ છો. તમે ઐશ્વર્ય, શાશ્વતતા, લજ્જા, બુદ્ધિ, વિવેક, સંકોચ, પોષણ, સંતોષ, શાંતિ અને ક્ષમાની સ્વરૂપ છો.’” “‘તમે ખડગ, શુલ, ગદા, ચક્ર, શંખ, ધનુષ્ય, તીરો, ગદા અને મદલ ધારણ કરો છો; ભયાનક પણ સર્વથી વધુ સૌમ્ય અને સુંદર છો; સર્વોચ્ચ અને સર્વની અધિષ્ઠાત્રી છો. જે કંઈ છે—સત્ય કે અસત્ય—તે બધું તમારી શક્તિથી જ છે; તો તમને કોણ વખાણી શકે? તમારી દ્વારા સર્જનહાર, પાલક અને સંહારકને પણ નિદ્રા આવડે છે; તો તમને કોણ વખાણી શકે? વિષ્ણુ અને મહાદેવ પણ તમારા દ્વારા ક્રિયાશીલ થાય છે; તો તમને કોણ વખાણી શકે?’” “‘હે દેવી, તમારી મહાશક્તિઓથી, એ અજય દાનવો, મધુ અને કૈટભને મોહિત કરો. જગતના સ્વામી અચ્યૂતને જલ્દી જાગૃત કરો, જેથી તેઓ એ બે દાનવોનો સંહાર કરી શકે.